सै साकेला !

रुखहरुमा पालुवा उमि्रएर छिप्पिन छिप्पिन थाल्यो । नजिकिँदो वर्षा यामसँगै बढ्न थालेको गर्मि मौसमको कारण बेसिँ झरेका चराचुरुङ्गिहरु लेकतिर लाग्न थाले । बारीमा मकैको बोट उमि्रन थाल्यो । खेतमा एक वित्ता जति बढिसकेको गहुँको बोट लहराउन थाल्यो । लौ है ! यो खेतीपातीको मौसम हो । पूर्वि पहाडि जिल्लाका किराती गाऊँवस्तिहरुमा बालिनाली सपि्रयोस सहकाल लागोस भनेर घरघरै पूजा थालियो । साथ साथै ढोल झ्याम्टाको तालसँगै गुिाजन थाल्यो ुसोई ढोले सोई अर्को ढोले खोईु । अर्थात किरातीहरुको महान चाड ुसाकेलाु पनि शुरु भयो । विहिबार ललितपुरको हात्तिवनस्थित किरात ुमाङखिमु मन्दिरमा पूजा गरेपछि राजधानीलाई पनि साकेलाको रौनकले छोयो । एहोई ! हुन त राजनीतिक अन्यौलतासँगै यो बेला प्रायः सवै नेपालीहरुमा ुके हुने हो!ु को अनिश्चितता बढिरहेको छ । तथापि किरात राई समुदाय आफ्नो महत्वपूर्ण साँस्कृतिक चाड साकेला मनाउन माहोल निर्माण गर्न खोज्दैछन् । हो यो उनीहरुको सबभन्दा ठूलो चाड हो । आजभोलि विक्रमको पात्र अनुसार वैशाख र मंसिरको पूर्णिमालाई आधार बनाएर माने पनि साकेला मुख्यत खेती लगाईसकेपछि र खेती उठाईसके लगत्तै मनाईने चाड हो । उभौली भनिने वैशाखे पूर्णिमाको अवधिमा खेतबारीमा लगाईएको बालिनाली राम्रोसँग उब्जनीहोस भनेर आदिम पूर्खा पारुहाङ-सुम्निमा र आफ्ना पिता पूर्खाहरुलाई पुज्ने गरिन्छ । खेतीपातीको लागि प्रयोग गरिने कुटो कोदालो हलोलगायतका औजार तथा बारीमा उमि्रएका बालीको नयाँ बोट मूल चुल्हासँगै राखेर पूजा गर्छन् । चाडलाई उत्सवमय बनाउन किरातीहरु प्रत्येकको घरघरमा पालैपालो साकेला नाच्ने गर्छन् । बालीनाली सपि्रयोस भनेर आशिर्वाद माग्गछन् । गाऊँभरि सबैको घरमा पूजा गरिसकेपछि अन्तिम दिन साकेला थानमा सामुहिक पूजा गर्छन् । साकेला िहंड्न सक्ने बालकदेखि उभिनसक्ने वृद्धासम्म महिला पुरुष एकै ठाऊँमा गोलाकार भएर नाचिन्छ । विभिन्न जिवजन्तु तथा मानिसहरुको दैनिक जीवन ब्यवहारलाई हात र खुट्टाको माध्यमबाट नृत्यको शैलीमा प्रकट गरेर नाचिने साकेला विचमा राखिने सेऊलीलाई मियो बनाएर ढोल झ्याम्टा बजाउषदै नाचिन्छ । हातखुट्टाले देखाऊने भावलाई ुसिलीु भनिन्छ । साकेला घुमन्ते जीवन यापन गरिरहेका किरातीहरुले कृषि युगमा प्रवेश गरेलगत्तै देखि शुरु भएको विश्वास गरिन्छ । चाड मनाउँदा प्रयोग गरिने विधि र साकेला नाच्दा प्रकट गरिने ुसिलीुको भावभविङ््गमहरुले केहिहदसम्म त्यसको पुष्टि गर्छ । समाजशास्त्रका शिक्षक प्रकाश राई साकेला मुख्यत ुपानी माग्नको लागि गरिने पूजाु भएको बताउनुहुन्छ । कृषि कार्यको लागि पानीको उपलब्धता प्रमुख कुरा भएकोले िसंचाई सुविधाको विकास नभएको तत्कालिन अवस्थामा किरातीहरुले आफ्नो पितापूर्खालाई पानी पारिदिन पुज्ने कार्य थालेको र पछि विस्तारै चाडको रुपमा विकसित भएको उहाँको तर्क छ । राई भन्नुहुन्छ ुकिनकी साकेला भनेको नाग अर्को अर्थमा सर्पको पूजा पनि हो । सर्पहरु अलि चिस्यानपूर्ण वा ओसिलो ठाऊँमा बस्छन् । त्यस्तो ठाऊँ पानीको स्रोत हुन्छ । ु त्यसो त सकेला थानलाई सँधै सर्पले सुरक्षा दिएर राख्ने किरात राईहरुको जनविश्वास रहेको छ । जसरी शुरु भए पनि साकेला अहिले किरातीहरुको लागि एकअर्कामा सद्भाव बाँड्ने प्रमुख चाड बनेको छ । साकेला किरातीहरुबीच एकताको भाव पैदा गर्ने साँस्कृतिक माध्यम पनि बनेको छ । एकात्मक ब्यवस्थाको विभेदकारी नीतिको मार सहँदै राज्य साचालनमा सहभागिताबाट बिाचत भई रोजगारीका लागि संसारका विभिन्न देशमा पुगेका किरात राईहरु पनि यो बेला साकेला मनाउन ब्यस्त छन् । आफ्नो पुख्र्यौली थलो छाडेर जहाँ गए पनि साँस्कृतिक मान्यताहरु आफूसँगै लाने मानवीय स्वभाव अनुसार बृटिश सेनामा कार्यरत ुलाहुरेु किराती होस या अरवको मरुभूमिमा पसिना बगाऊँदै गरेका किराती यो बेलासाबेला साकेला नाच्न जसरी पनि छुट्टी मिलाऊने कोसिस गर्दैछन् । साकेला किरातीहरुको आदिम भूमिमा त विशेष ढंगले मनाईन्छ नै त्यसबाहेक भारतको सिक्किम दार्जिलिङलगायतका नेपाली बाहुल्य क्षेत्रहरु तथा वेलायत अमेरिका दक्षिण कोरिया हङकङ कतार दुवईलगायतका देशहरुमा रहेका किरात राईहरुले पनि एकै ठाऊँ भएर हर्षोउल्लासका साथ मनाउने गर्छन् । ुगाऊँ मै मनाए जस्तो त के हुन्थ्यो र !ुे वृटिश सेनामा कार्यरत ईश्वर चाम्लिङले फेसबुकमा च्याटमा भन्नुभयो ुतै पनि हामीले यहाँ साकेला मनायौँ । तँपाई त पत्रकार फोटो र समाचार पठाएको छु है । ू दुवईमा रहेका इन्द्र राईलाई पनि साकेलाको रन्कोले छोएको छ । मेल च्याटमा उनी ुचोलिया सिऊनु कुम कुमको भेटभईयो आज थुमथुमकोु जस्ता साकेलाको गीति टु्क्काहरु बारम्बार पठाऊँछन् । हङकङका मनकुमारी राई र अधिराज राई तथा दक्षिणको कोरियाका रविन चाम्लिङलगायतका साकेला प्रमीहरु फेसबुकमा बनाईएको ुआई लभ साकेलाु ग्रुपमा भेट हुनासाथ ुसोई ढोले सोई अर्को ढोले खोईु टाईप गर्छन् । सवैलाई छोईसकेको साकेलाले कवि लेखकलाई के बाँकी राख्थ्यो । साकेलालाई नयाँ परिस्तिथीसँग जोड्दै युवा कवि नाकिमा लेख्छन्ः- बजाउँदै स्वायत्त ढोल गाउँदै सङ्घीय गीत साकेला नाचिन्छ स्वतन्त्र बाँचिन्छ सै साकेला……।सै साकेला