सडकमा एउटा रातो झण्डा छ

हौ लुङ्गा !
लौ त
हारमा हार मिलाएर धान नाच्ने यी जोर हातहरु
तालमा ताल मिलाएर साकेला नाच्ने यी जोर खुट्टाहरु
अब िसंहदरबार छिर्ने बेला भो
तिम्रो माटो लुट्ने कठपुतली शासक विरुद्ध
अर्को पटक लड्नु पर्ने भो ।


मित्रहरु भन्छन्-
गोलिसँग नझुकेको एउटा शीर छ'रे
बारुद्धको धुँवाबाट उम्किएको एउटा जीवन
गणतन्त्र त ल्याईएयो कमरेड
ब्याजमा एटा जीउँदो ज्यान छ'रे
सबभन्दा ठूलो कुरो
यही ज्यानलाई शहिद बनाई जनवादी गणतन्त्र ल्याउने रहर छ'रे

ऐहोई लुङ्ग!
तब हामी के अलमलमा परिाख्नु !
ओ सडक उभिएको मान्छे
घरको झ्याल र छतहरुबाट के रमिता हेरिरहेका छौ
सडकमा एउटा मशाल तिमीलाई पर्खिरहेछ
सडकमा एउटा ईटा तिम्रो हात कुरीरहेछ
भागदौडमा छुटेको एउटा रातो झण्डा छ
के त्यो झण्डा उठाउने तिम्रो शासह छ

खर्पनमा जिन्दगीको दर्पण बोकेर
कुन अमेरिका खोज्ने कोलम्बस बन्न हिँडिरहे छौ पासा
सडकमा तिम्रो नाम इतिहास बन्न खोजिरहेछ
सडकमा आन्दोलनकारीको रगत झै रातो झण्डा लडिरहेछ
यत्रतत्र छरिएका जुत्ताचप्पलको बीचबाट
के त्यो झण्डा उठाउने तिम्रो शाहस छ?

हौ लुङ्गा !
यो धर्तिको िसंच्याएर अवाद गर्ने पाखुरामा
के त्यो झण्डा उठाउने तागत बाँकी छ?
सडकमा एउटा रातो झण्डा छ ।
-२०६६ कार्तिक २७

संघर्षको पर्याय शुशिला आचार्य

सफलताको शिखर चुम्नु आगाडि प्रत्येक मान्छेले आफ्नै दुःख र सङ्र्धका कथाहरु बुनेका हुन्छन् । फरक यति हो कि बाँच्ने क्रममा भोगेका कति कष्टहरुले मीठो परिणाम ल्याउँछ र त्यो सार्वजानिक सम्पति बन्छ । आममान्छेको चासोको विषय बन्छ । कति दर्दहरु आममान्छे झै कसैले थाहा नपाई हराएर जान्छ । त्यो मात्र एक ब्यक्तिको दुखाई मात्र हुन्छ । सुशिला आचार्यको जीवनले अनुभव गरेका संधर्षका कथाहरु त्यस्तै उएटा माला हुन जो सार्वजानिक सम्पति बनेका छन् । ६२ वर्षको पारगरिरहँदा उनीसँग सम्झनाका लागि त्यस्ता कयौँ आपतकालिन दुःखका क्षणहरु छन् । तर जस्तोसुकै आपद आईलागे पनि कहिल्यै हरेश नखाएका/नखाने सुशिलालाई मृत्युको मुखमा पुगेको श्रीमान भजनशिरोमणि भक्तराज आचार्यलाई यतिाजेल सँगै राख्नसकेको तथा दुई छोरा सत्य र स्वरुपराजलाई नयाँ पुस्ताका स्थापित गायक बनाउन सकेकोमा आजभोलि ती क्षणहरु 'गौरवपूर्ण रुमानी सम्झना'मा परिणत भएझैँ लाग्छ । नेपाली सेनाका मेजर हेमजंग पाँडेका दुईमध्ये पुलपुलिएर हुर्किएकी कान्छी छोरी सुशिला कमाईको लागि त्यति आकर्षक नठानिने गायन क्षेत्रमा आफ्नो भाग्य खोजिरहेका केटोसँग बिहे गर्नु आफैँमा चुनौतीपूर्ण थियो । तथापि २०३२ सालमा भक्तराज आचार्यसँग उनको मागी बिहे भयो । जीवनयापनको लागि गर्नु पर्ने सामान्य दुःखबाहेक विवाह भएको केही समयसम्म जीवन राम्रैसँग चल्यो । रेडियो नेपालको जागिरे श्रीमान् सँधै रियाजमा ब्यस्त हुनुहुन्थ्यो । २०३३ सालमा जन्मिएको ठूलो छोरा सत्य र ३५ सालको स्वरुपलाई स्याहार्दै उनी घरका सबै काम भ्याउँथिन् । कृषि विभागका जागिर भ्याएर साँझ सातबजेतिर घर पुग्दा छोराहरु सुतिसकेका हुन्थे । रियाजमा ब्यस्त श्रीमानलाई कुनै बाधा नपुर् याइ उनी हतार हतार इनारबाट पानी ल्याएर खाना बनाएपछि दुवै छोरालाई पालैपालो उठाएर खाना खुवाउथिन् । एक किसिमले उनको जीवन आममहिलाको जस्तै थियो । तर २०४६ सालपछि त्यसमा परिवर्तन आयो । त्यो एक दुर्घट्ना थियो । संगीतकार गोपाल योाजनकोमा गीत रेकर्डिङ गराएर काचन पुडासैनि र पूर्णसिह नेपालीसँग घर फर्कँदै गर्दा स्वयम्भुमा एउटा अप्रत्याशित घट्ना भएको थियो । त्यो घट्नाको कारण टाउकोमा गहिरो चोट परेकोले भक्तराज नराम्ररी घाईते हुनुभयो । त्यसैको कारण २०५० सालमा उहाँलाई क्यान्सर भयो र फेदैबाट जिब्रो काट्न बाध्य हुनुपर् यो । त्यो क्षण सम्झँदा आजभोलि पनि नरमाइलो लाग्छ । उपचारको लागि भारतको अल इण्डिया मेडिकल इ_िन्स्टच्युटमा लगिएको करिब ६ महिना पछि उहाँको फेदैबाट जिब्रो काट्नुपर्ने अवस्था आयो । 'उपचारमा संलग्न डक्टर कक्कडले मलाई एक्लै बोलाएर जिब्रो काटेमात्र केहि बर्ष बाँच्नुहुन्छ । नत्र केही महिना मात्र भन्नुभयो । उहाँ म यही मर्छु । मलाई मर्न देऊ । तिमी जाऊ भन्नुहुन्थ्यो ।' सुशिला सम्झनुहुन्छ 'तर मैले मन दह्रो बनाएँ र डक्टरलाई जिब्रो काट्न सहमति दिएँ ।' असह्य पीडाले गर्दा उपचारबाट फर्किएपछि पनि श्रीमान् सँधै म आत्महत्या गर्छु भन्नुहुन्थ्यो । तर सुशिला सँधै उहाँलाई ढाडस दिनुहुन्थ्यो । सुशिला भन्नुहुन्छ 'तर म भइन्ज्जेल तपाईलाई केहि हुनदिन्न । सबै म सम्हाल्छु भन्थेँ । उहाँको अगाडि कहिले पनि आशुँ झारिन । शान्ति दिएर राखे । छोराहरुलाई पनि कुनै टेन्सन दिइन ।'देशको लागि गीत संगीतको क्षेत्रमा ठूलो योगदान पुर् याउनुभएको भक्तराजको उपचारमा सरकारले खासै चासो नदेखाए पनि नेपाली कांग्रेसका नेता गणेशमान सिँहले ब्यक्तिगत रुपमा ४५ हजार रुपैयाँ सहयोग गर्नुभएको घट्नालाई शुशिला कहिल्यै विस्रनुहुन्न । त्यसो त तत्कालिन समयमा प्रधानमन्त्री रहनुभएको गिरिजाप्रसाद कोईरालालाई पनि उहाँले भेट्ने निक्कै प्रयास गर्नुभएको थियो । तर कयौँ पटक जाँदा पनि भित्र पस्नसमेत नदिएको घट्ना उहाँको जीवनको नमीठो इतिहास बनेको छ । उपचारकै क्रमममा भक्तराज आचार्यलाई लिएर उहाँ २०५६ मा एक्लै जर्मनी जानुभएको थियो । जर्मनीका लागि नेपालका तत्तकालिन राजदूत डा। नोवलकिशोर राईको विशेष पहलमा उपचारको लागि दुई महिना बसे पनि खास उपलब्धी भएन । दिनको करिब ८० हजार खर्च लाग्ने भएपनि सबै खर्चको बन्दोवस्त राजदूत डा। राईकै पहलमा भएकोले त्यति समस्या परेन । तर आफ्नै शरिरका विभिन्न ठाऊँको मासुकाटेर प्रत्यारोपण गरि बनाईएको जिब्रोले काम गरेन । बरु थप पीडा दियो । तथापि उहाँको गुनासो छैन । भने अहिले केही भए पनि आचार्यको जिब्रो आफै पलाएको छ । स्पष्ट बोल्न नसके पनि उहाँले बोलेको बुझ्न सकिन्छ । बाँच्ने क्रममा आउने विपत्तिहरुलाई सहजताका साथ स्वीकार्ने आचार्य आफूलाई त्यो शक्ति भगवानले दिएको विश्वास गर्नुहुन्छ । २०४५ सालमा भाइहरुको सहयोगमा पाएको जमिनमा दुईतले घरबनाउनु अगाडि १९ स्थानमा डेरा सर्दै बस्दा भोगेका तीता अनुवभहरुलाई आजभोलि भजनशिरोमणि श्रीमान र गायक छोराहरुले प्राप्त गरेको समाजिक प्रतिष्ठासँग साटासाट गर्दै ललितपुरमा बसिरहनुभएको सुशिला विगतको संघर्षप्रति निक्कै गौरव गर्दै भन्नुहुन्छ 'पैसाले नाम निन्न पाईन । मान्छेको जीवनमा इज्जत ठूलो कुरा हो ।'

आमा प्रति सत्य

संसारमा सायदै यस्तो आमा हुन्छिन होला जो हामीले पाएका छौँ । हामीलाई आमाले सस्कार सद्भाव र माया दिएर एउटा मान्छे बनाउनुभयो । ठूला ठूला जर्नेल कर्णेलहरुले माग्न आउँदा आउँदै पनि सिन्का पनि नसारको पाँडेकाजीको कान्छी छोरी एउटा कलाकारसँग विहे गरेर एक किसिम उहाँले 'स्याकि्रफाईस' (बलिदान) नै गर्नुभयो । गायकलाई सम्मान गर्नुभयो । त्यत्रो दुर्घटना भए पनि उहाँले बच्चा र श्रीमान्को इज्जतको लागि भनेर धेरै संघर्षमय जीवन बिताउनुभयो ।अहिले पनि उहाँ १६ वर्षे युवती झँ काम गर्नुहुन्छ । हामीलाई हौसला दिनुहुन्छ । कमै नारीहरुमा मात्र त्यस्तो मुटुहुन्छ । नारीलाई धर्तीको रुपमा हेरिन्छ र हाम्रो ममी वास्तविक धर्तिहुनुहुन्छ । उहाँ खत्तम भयो भनेर कहिले पनि रोइकराई गर्नुभएन । बुबा पीडाले गर्दा आत्माहत्या गर्छु भन्नुहुन्थ्यो । तर रातभर नसुती उहाँ रेखदेख गर्नुहुन्थ्यो । एउटा श्रीमती दिदी र आमा सबै जिम्मेवारी उहाँले सफलतापूर्वक निर्वाह गर्नुभएको छ । उहाँ जस्तै दुःख परे पनि मलाई हेरेर चित्त बुझाए हुन्छ भन्नुहुन्छ । यो एउटा उदाहरण नै हो । सबै आमाहरु यस्तै भईदिउन् । आमाबारे स्वरुप हरेक सफल पुरुषको अगाडि एउटा महिलाको हात हुन्छ भन्ने मान्ने हो भने हाम्रो पछाडि उहाँ कै हात छ । ममीले हामीलाई पारिवारिक समाजिक सस्कार दिनुभयो भने ड्याडीले सांगीतिक सस्कार । आमा कै कारण हामी दुःखमा कहिल्यै आत्तिएनौ सुखमा कहिल्यै पात्तिएनौँ । उहाँ हामीले पाएको हरेक सफलतामा सकारात्मक प्रतिकि्रया दिनुहुन्छ । गीत सुनेर फेअर कमेन्ट गर्नुहुन्छ । हामीले कहिले पनि मैले यो गरे मलाई यो दिनुपर्छ भनेर ममीसँग माग गरेनौँ । ममीको सफल सल्लाहको कारण हामीले एसएलसीमा स्कुल टप गरेका थियौँ । हामीले सँधै आफैँ गर्नुपर्छ भन्ने सोच्यौँ । हरेक आमा बाबुको इच्छा छोराको हाईट आफूभन्दा अग्लो भएको हेर्ने हुन्छ । हामीले आमालाई त्यसरी नै लियौँ ।

नाटकलाई जीवनसँग जोड्दै सुनिल

नाटक क्षेत्रमा वीसौँ वर्ष लाग्दा पनि सोचे जस्तो उपलब्धी नपाए पछि सुनिल पोख्रेल अमेरिका उड्ने तरखरमा थिए । अमेरिकाको कुनै एक कलेजमा भर्ना भईसकेको थियो । श्रीमती निशा शर्मासमेतको सर्टिफिकेटहरु अंग्रेजीमा अनुवादित भएर भिसाको लागि अमेरिकी राजदुतावास पेश हुन तम्मतयार थिए । तर वर्षौ लगानी गरेको नाटकु क्षेत्र छाड्न उनको मन मानिरहेको थिएन । त्यसैले 'अन्तिम प्रयास गरि हेरौँ' भनेर आरोहण नाट्य समूहकासाथीहरुसहित शुरु गुरुकुल नाट्य घर । घरघरमा पुग्ने देशी विदेशी टेलिसिरियलहरुको बाढि आईरहेको बेला पैसा तिरेर नाटक घरसम्म दर्शक आउला त मनमा शंका लाग्दा लाग्दै पनि शुरु गरिएको गुरुकुलप्रति बौधिक तथा साचार क्षेत्रकॊ राम्रो समर्थन मिलेपछि त्यसले नेपाली समाजले करिव करिव विसर्िसकेको नाटकलाई पुर्नजिवन त दियो नै कलाकार सुनिल पोख्रेलको पहिचाहन पनि निर्माण गर् यो । आजभोलि नियमित नाटक माचन गर्ने देशको एक मात्र स्थान गुरुकुल र कलाकार पोख्रेल पर्यावाची झै भएको छ । जहाँ दिनहुँ सयौँको संख्यामा दर्शकहरु नाटक हेर्न पुग्छन् । असी प्रतिशत दर्शक भने युवाहरु हुन्छन् । इतिहास बनाईसकेको जनकलाकार रायणको गीति नाटक सिम्मा र माधव धिमिरेको मालती मंगले पछि चामचुम बनेको नेपालको नाटक क्षेत्रलाई यसले गति दियो । साथै कलाकार पोख्रेललाई सार्वजानिक पहिचाहन । खोटाङमा जन्मिएर २०३३ सालतिर परिवारसँगै विराटनगर बसाई सरेपछि २०३६ सालतिर काठमाडौ छिरेका सुनिलसँग आजभोलि लाखौँ रुपैयाँ पर्ने कार छ । चर्चित आवासीय क्षेत्रमा रहेको घर नाटक प्रदर्शन तथा अन्तर्राष्ट्रिय सभा सम्मेलनहरुमा देश विदेशको यात्रा एक किसिम पूर्ण जीवन बाँचिरहेका पोख्रेल आफ्नो उपलब्धीप्रति जति खुसि छन् नाटकलाई समाजमा स्थापित गराउन आफूले गरेको संघर्ष सम्झँदा त्यतिकै गौरवान्धित पनि । सिम्मा र मालती मंगलेको प्रदर्शन पछि नाटकले नेपाली कलाक्षेत्रबाट करिव करिब चर्चा गुमाईसकेको थियो । यस्तो अवस्थामा भाडामा लिएको जग्गामा शुरु गरिएको गुरुकुलसम्म मान्छे ल्याउनु कम चुनौतिपूर्ण थिएन । 'एउटा मान्छेलाई पहिलो चोटी नाटक हेर्न ल्याउनु जस्तो गाह्रो केही छैन ।'नाटकप्रति नेपाली दर्शकहरुको मनोविज्ञान इंगित गर्दै पोख्रेल भन्छन् 'तर एक पटक आएपछि नियमित बन्छ । गुरुकुलमा एउटै नाटक १७ पटकसम्म हेर्ने दर्शक पनि छन् ।' हुन पनि टेलिभिजन सिनेमा तथा मनोराजनका विभिन्न नयाँ प्रविधिहरुको विकास भएर घरघरै पुगिरहेको अवस्थामा करिव तीन सय वर्ष अगाडि यूरोपियन समाजमा मनोराजनको महत्वपूर्ण माध्यम रहेको नाटकसम्म आउने दर्शकको संख्या ठूलो छैन । कम्प्यूटरबाट एनिमेटेड आश्चर्यजनक घटनाहरु प्रत्यक्ष झै देख्न सकिने घट्ना अनुसारको दृश्यावलीको मनोराजन लिन छाडेर कमै मान्छेमात्र नाटक घरसम्म पुग्छन् । तथापी मान्छेलाई नै प्रत्येक्ष अगाडि देखिने नाटकको स्वाद लिने दर्शकहरुको संख्या अझै सकिएको छैन । तिनै मान्छेहरुबीच पोख्रेल नाटकलाई 'प्राज्ञिकता' दिन तल्लिन छन् । किनकी उनलाई लाग्छ नाटक र जीवन एकअर्कासँग ज्यादै निकट छ । एकले अर्कोलाई सँधै साथै राखेका हुन्छन् । 'जीवनमा नाटक हुन्छ र नाटकमा जीवन यी दुवै बीच बहुत पातलो रेखामात्र छ । त्यसैले दुबैले बेलाबेला एक अर्कालाई अतिक्रमण गरिरहन्छ ।' उनी भन्छन् 'जीवन जति एब्स्ट्रयाक छ । नाटक पनि त्यति नै एब्स्ट्रयाक हुन्छ । यसलाई यहिँ हो भनेर परिभाषित गर्न ज्यादै गाह्रो छ । सिनेमालगायत मनोराजनको अन्य क्षेत्रभन्दा नाटकलाई 'तल्लो दर्जा' ठान्ने सामाजिक मनोविज्ञानलाई परिवर्तन गर्दै यसलाई प्राज्ञिक थलोको रुपमा स्थापित गर्ने प्रयास गरिरहेका यी कलाकारको नाटकप्रति यति सम्मान छ कि काठमाडौमा गुरुकुल जस्तो चार/पाँच वटा नाट्यघर चल्नु पर्ने तर एउटामात्र भएकोमा उनी आश्चर्य मान्छन् । २०३८ सालतिर 'आरोहण नाट्य समूहुमा सम्लग्न हुँदै नाटकभित्र जीवन खोजिरहेका पोख्रेलले भारतको राष्ट्रिय नाट्य विद्यालयबाट नाटक मै स्नातक गरेका छन् । कुनै बेला पत्रकारसमेत रहेका पोख्रेलले केहि टेलिसिरियल र कथानक चलचित्रहरुमा पनि भूमिका निर्वाह गरेका छन् । संसारलाई एक रंगमाच र मान्छेलाई नाटकको एक पात्रको रुपमा भरिभाषित गर्ने प्रख्यात नाटककार शेक्सपियरको उक्तिलाई पढ्नेमात्र होईन बुझ्ने मेलोमा समेत लागेका सुनिल एउटै क्षेत्रमा संलग्न कलाकार निशा शर्मासँग भएकोमा गौरव गर्छन । दश कक्षामा पढ्ने छोराको अविभावक पोख्रेललाई एउटै क्षेत्रका श्रीमति पाउनुको वेफाईदा पनि होला नी पोख्रेल भन्छन् 'नाटक बाहेक अरु केहि हुँदैन । प्रायः सँधैसँगै भईनेहुनाले ढाँट्न पाईन्न ।'

सुनिलबारे श्रीमती निशा

सुनिलसँग हाम्रो भेट ३६ सालतिर भएको हो । त्यतिवेला म ९/१० वर्षको मात्र थिएँ । उहाँ मेरो दिदीको साथी हुनुहुन्थ्यो । त्यसको केहि वर्ष पछि नै उहाँ अध्ययनको लागि भारत जानुभयो । भारतबाट बीच बीचमा फर्कँदा हामी नाटकमा सँगै काम गथ्यौँ । उहाँ भारत लागेपछि नाटकको चहलपहल पनि गायव हुन्थ्यो । हाम्रो त्यस्तो खास प्रकारको सम्बन्ध थिएन । तर वरिपरि निक्कै हल्ला चल्यो । त्यसपछि उहाँले प्रस्ताव राख्नुभयो । मैले घरमा माग्न आउनुहोस भनेँ र दुबैको सहमतिमा कुरा छिनेको चार वर्षपछिमात्र हाम्रो विवाह भयो । सुनिल एकदमै सफा दिलको हुनुहुन्छ साथसाथै जिद्दि पनि । कुनै पनि कुरा गर्छु भनेपछि जसरी हुन्छ गर्ने पर्ने उहाँको बानी छ । अरुलाई छिट्टै विश्वास गर्नुहुन्छ । मुड्डी स्वाभाव त सबै कलकारको हुन्छ नै उहाँमा पनि त्यो छ । चित्त नबुझेको कुरा तत्काल नभनेर धेरै समयपछि भन्नेबानी उहाँको अलि नराम्रो छ । म त्यस्तो कुरा छिट्टै भन्छु । उहाँचाहि समय मिलाएर एक दुईदिन पछि वा एक दुईहप्ता पछि भन्नुहुन्छ । कतिपय कुरा त बर्षौँ पछि पनि भन्नुहुन्छ । त्यसले समस्या उत्पन्न गर्छ । सिद्धान्त र भाषणमा उल्लेख भए झँ महिला अधिकारको लागि उहाँ ब्यवहार मै सम्मान गर्नुहुन्छ । नाटक र त्यसमा फिट हुने कलाकार छनौट गर्ने क्रममा पनि हामी दुबैबीच सल्लाह हुन्छ । सल्लाह नलिई उहाँले कुनै पनि कलाकार लिनुहुन्न । नाटक मै जीवन बिताउने क्रममा हामी कतिपटक भोक भोकै पनि बसेका छौँ । मान्छेहरु नाटकलाई ुस्वाङुको रुपमा अथ्र्याउँछन् । तर यो जीवनको सत्य हो । मान्छेले त्यसलाई अस्वीकार गरेको मात्र हो । हामी सत्यबाट भाग्न खोज्छौँ । तर त्यो सम्भव छैन । हामी दुई जना भने नाटकलाई सत्यसँग जोड्न खोजिरहेका छौँ ।
यूवा माच मासकिमा प्रकाशित, २०६६ असोज