माओवादी बैठक र राष्ट्रिय स्वाधिनताको आन्दोलन

-राजेश चाम्लिड राई
विस्तारित बैठकपछि पार्टीले निक्कै गतिलो उर्जा प्राप्त गर्नेछ भन्ने कार्यकर्ताहरुको अपेक्षा विपरित एकिकृत नेकपा माओवादीको नेतृत्वले वर्तमान बैठकमा प्रस्तुत तीन प्रतिवेदनमा समेत सहमति जुटाउन सकेन । बैठक सकिएको करिब दुई हप्ता वितिसक्दा पनि राजनीतिक गतिरोधका अन्त्यका लागि पार्टीको कार्यदिशा बारे कार्यकर्ताहरुलाई चित्त बुझ्दो उत्तर दिन सकिरहेको छैन । पुष २ गतेदेखि शुरु हुने केन्द्रीय समितिको बैठकले यसबारे केहि ठोस निर्णय लिने निश्चित छ । तर नेपाली क्रान्तिको समग्र इतिहास र क्रान्ति सम्पन्न गर्न तत्काल अपनाउनु पर्ने कार्यदिशाबारे शीर्ष नेताहरु माझ एक मत भइनसकेकोले आसन्न केन्द्रीय समितिको बैठकबाट पनि त्यति धेरै उर्जाशिल बाटो तय हुन सक्नेमा शंका गर्ने आधार निक्कै देखिन्छ । त्यसमा पनि विस्तारित बैठकको प्रभाव देखिने नै छ । तथापी विस्तारित बैठकदेखि अहिलेसम्म नेताहरुको अभिब्यक्ति हेर्दा माओवादीले केहि महिनाको लागि राष्ट्रिय स्वाधिनता स्थापित गर्न भन्दै जनविद्रोहको बाटो समात्नेगरि संघर्षको कार्यक्रम सार्वजानिक गर्ने अनुमान जो कोहिले पनि गर्न सक्छ ।
राष्ट्रिय स्वाधिनताको आन्दोलन भन्नासाथ स्वाभाविक रुपमा भारतीय हस्तक्षेपको अस्वीकृति र त्यस विरुद्धको आन्दोलन पर्ने छ । यद्धपी मिडियामा आएको जस्तो उसले तत्काल भारतसँग टकराव पर्ने खालको कार्यक्रम सम्भवत सार्वजानिक गर्ने छैन । बिस्तारित बैठकमा ुभारतीय शासक वर्गको विस्तारवादी नीतिसँगको संघर्ष नै नेपाली समाजको प्रधान अन्तरविरोध होु भन्ने बारे अधिकांश नेता तथा कार्यकर्ता सहमत भए पनि बैठकपछि शीर्ष नेताहरुले त्यसबारे घुमाऊरो अभिव्यक्ति दिन थाल्नुले त्यो संकेत गरिसकेको छ । तर तत्काल होस या केहि महिना पछाडि माओवादीको संघर्षको प्रमुख तारो भारतको विस्तारवादी नीति बन्ने निश्चित छ । किनकी नेपालको दैनन्दिन राजनीतिमा समेत प्रत्यक्ष देखिने गरि हस्तक्षेप गर्न थालेको भारतीय कि्रयाकलापको विरोधमा एक हदसम्म बलियोसँग संघर्ष नगरि नेपालको स्वतन्त्रता असम्भव छ भन्ने माओवादीको निष्कर्श छ ।

माओवादीहरु भारतीय विस्तारवादी नीतिको प्रतिरोध कसरी गर्ने भन्नेबारे एक मत नदेखिए पनि त्यसको प्रतिरोध गर्नुपर्छ भन्नेमा एक मत छन् । यसबारे गत असारमा भएको पोलिट्ब्यूरो बैठक हुँदै भदौको केन्द्रीय समति र पालुडटारको विस्तारित बैठकसम्म बृहद छलफल भइसकेको छ । भारतले नेपालप्रति दखाऊँदै आएको हेपाहा प्रवृत्ति बारे नेपालमा कोहि पनि अनभिज्ञ छैनन् । उसले नेपालसँग एउटा सार्भभौमसत्ता सम्पन्न स्वतन्त्र र समानान्तर छिमेकि मुलुकको रुपमा भन्दा पनि साँध सिमाना जोडिएको सामन्तले निमुखा गरिवलाई गर्ने जस्तो निकृष्ट व्यवहार गर्दै आएको छ । यसै कारण नै नेपालमा भारत विरोधी मानसिकताले निक्कै ठूलो डेरा जमाएको छ । भारतको व्यवहारप्रति असन्तुष्टि भए पनि भारतीय हस्तक्षेप विरुद्धको अहिलेसम्म शसक्त आवाज उठ्न सकेको छैन । खासगरि वामपन्थी दलहरुले यो मुद्दालाई एउटा प्रमुख विषयको रुपमा महत्व त दिएका छन् तर त्यस विरुद्ध आम जनतालाई आन्दोलित पार्न सकेका छैनन् । पछिल्लो पटक माओवादीले आम जनसमुदायको मनोविज्ञानलाई पक्डँदै एक चरणको सडक आन्दोलन पनि गरिसकेको छ । तर पनि आन्दोलनमा कार्यकर्ताबाहेकका अन्यको सहभागिता अति कम देखिन्छ ।

यसको मुख्यत दुई वटा कारण छ । एक भारतीय हस्तक्षेप विरुद्ध दलहरु साँच्चि नै लड्छन् भन्नेमा आम जनताको कम विश्वास हुनु दुई भारतसँग नेपालको विकल्पहिन वैदेशिक आर्थिक सम्बन्ध । नेपालका वामपन्थी दलहरुले भारतीय हस्तक्षेपलाई आफ्नो राजनीतिक कार्यक्रमको एउटा महत्वपूर्ण पाटोको रुपमा सँधैभरि राख्दै आएको छ । उनीहरुले हस्तक्षेपको विरुद्धमा बेलाबेला आन्दोलनहरु पनि गर्दै आएका छन् । तर त्यसप्रति आम मानिसहरुको बुझाइ अलि भिन्न छ । आम मानिसहरुमा आन्दोलन ुहस्तक्षेपको विरुद्ध स्वाभिमान स्थापन गर्न हो भन्ने भन्दा पनि सत्ता चढ्ने भर्याडको बनाइएको होु भन्ने मनोविज्ञन छ । एकताका एमाले नेताहरु पनि भारतको चर्को विरोध गर्थे । अहिले विस्तारै त्यो मत्थर हुनुलाई मानिसहरुले सकारात्मक अर्थ लगाएका छैनन् । भने राम्रै कामको लागि किन नहोस बेला बेला अपारदर्शी ढंगले भारतीय अधिकारीहरुसँग हुने माओवादी नेताहरुको भेटघाट पनि मानिसहरुले यस्तो अर्थ लगाउनका लागि थप उर्जा बन्ने गरेको छ । यद्धपी भेटघाटलाई अनावश्यक ढंगले रंगरोगन गरेर मिडियाबाजीमार्फत प्रचार गरिएको किन नहोस । यसले नेताहरु ुबाहिर बाहिर विरोध गर्छन् भित्रभित्र चाकरीु भन्ने मनोविज्ञानलाई पुष्टि गर्न बल पुगेको छ ।

यता त्यस्ता भेटघाट नकारात्मक होइन कि कुनै पनि जिम्मेवार दल तथा जिम्मेवार नेताले कुटनैतिक अधिकारीहरुसँग गर्ने ुसामान्य व्यवहारु हो भन्ने धारणा राख्नेहरुमा पनि भारतीय हस्तक्षेपको विरुद्धको आन्दोलन सफल हुन्छ भन्ने विश्वास कमै रहेको उनीहरुसँगको कुराकानीको क्रममा पाइन्छ । अर्थात राजनीतिक दल वा तीनका नेताले भारतीय विस्तारवादी हस्तक्षेप विरुद्धको आन्दोलनलाई सत्ता चढ्ने भर्याडको रुपमा होईन स्वाभिमान स्थापित गर्ने संघर्ष कै रुपमा विकसित गर्छन् भन्ने धारणा राख्नेहरुमा पनि भारतसँग लडेर त्यसको मुकाविला गर्न सकिन्छ भन्ने आत्माविश्वास कमै देखिन्छ । खास गरि भारत निर्भर नेपालको अर्थतन्त्रको कारण स्वयम माओवादीका शुभचिन्तकहरु यसबारे विश्वस्त हुन सकेका छैनन् । भारतको चर्को विरोध गर्दै जाँदा नेपालीहरुको दैनिक जीवनमा पर्ने प्रत्यक्ष असरको समाधानको विकल्प के हुन हुन्छ के नेपालले भारतीय पक्षबाट आउने भौतिक दवावको समाना गर्न सक्छ आन्दोलन बढ्दै जाँदा निश्चय पनि मानिसहरुको दुःख पनि बढ्दै जान्छ त्यस्तो स्थितिमा आम जनताहरु आन्दोलनको पक्षमा उभिन उभिनुभन्दा उल्टो आक्रमणमा उत्रिन थाले स्थिति के हुन्छ राष्ट्रिय स्वाधिनताको आन्दोलनलाई उचाइमा पुर्याउन माओवादीले सामान्य नागरिकले बुझ्ने भाषामा यसबारे स्पष्ट पार्नु जरुरी छ ।

हुन त माओवादीहरुसँग यसको एकदम सहज उत्तर पनि छन् । अमेरिका जस्तो देशलाई भियतनाम जस्तो देशले झुकाउन सफल भयो भने हामी किन सक्दैनौँ त्यसमाथि तत्कालको विश्व परिस्थितिको कारण भारतले नेपालमाथि बमवर्षा नै गर्न सक्ने स्थिति कहाँ छ आफ्नो देशको लागि केहि दुःख गर्नु पर्छ केहि दिन भोकभोकै बस्न पनि तयार हुनुपर्छ । स्वाभिमानी भइ बाँच्नको लागि त्यति पनि गर्न सकिन्न देशको स्वाभिमानको लागि केहि दिन केहि महिना जो सुकैले पनि कष्ट सहनु पर्छ । देश स्वाधिन बनाउन किन त्यस्तो त्याग नगर्ने देशको माया हुने सबैले त्याग गर्नुपर्छ । यस्तो सहज तर्क माओवादी नेता कार्यकर्ताहरु जो कोहिसँग पनि छ । तर के ख्याल गर्नुपर्छ भने सबै नेपालीहरु माओवादी कार्यकर्ता वा अमेरिकी आक्रमणको सामना गर्न महिनौँसम्म नुनको सट्टा सिरु घाँसको जराँ मात्र खाएर भए पनि लड्ने साहास गर्न सक्दैनन् । भोको पेटले धेरै दिन राष्टियता धान्दैन भनेर स्वयम् माओवादी नेताहरु नै भनिरहेका छन् ।

त्यसो त ुसकिँदैनु भन्दै बसेको भए न त माओवादी जनयुद्ध शुरु हुन्थ्यो न त नेपाली समाजको पीँधसम्म यति धेरै कम्पननै उत्पन्न हुन सम्भव थियो । यस अर्थमा स्वभाविभानी र साहासीहरुको नेतृत्वमा स्वधिनताको आन्दोलनको राप बढ्दै जाँदा स्वत आम मानिसहरु त्यसमा सहभागी हुनेसम्भावनालाई पनि नकार्न सकिँदैन । किनकी दैनिक जीवनका केहि सामान्य विषयमा विकल्प देखियो भने कुनै पनि वैदेशिक हस्तक्षेप विरुद्ध कुनै पनि देशका नागरिकहरु एक हुनु स्वाभाविक हो । राष्ट्रिय स्वाधिनताको लडाइ त्यसै पनि निक्कै कष्टकर हुने गर्छ्र । त्यसको लागि ब्यापक राष्ट्रिय एकता र अन्तराष्ट्रि रुपमा पनि संयुक्त मोर्चाहरु आवश्यक हुन्छ । तर माओवादीभने आफैँ पनि यस विषयमा दह्रो ढंगले एकतावद्ध हुन सकिरहेको छैन । थशुभचिन्तकहरुको अपेक्षा विपरित विस्तारित बैठकले पनि यस विषयमा ठोस निर्णय लिन सकेन । पार्टीका नीति र नेतृत्वबारे साचार माध्यमहरुबाट आइरहेको नकारात्मक चर्चा परिचर्चालाई असत्य सावित गर्दै बैठकबाट पक्कै पनि केहि नयाँ उर्जाशिल निर्णय आउने छ भन्ने शुभचिन्तकहरुको अपेक्षा थियो । निक्कै महत्वपूर्ण र दीर्घकालिन प्रभाव पार्ने राजनीतिक निर्णय लिने प्रचलन विपरित बैठकले कार्यकर्तालाई पूर्ण उर्जा दिने कुनै ठोस निर्णय लिन सकेन । त्यसो त माओवादी विभाजित होस भन्ने उत्कट चाहाना राख्नेहरुको चाहना पनि पूरा भएन ।

माओवादी समाज परिर्वतनको इच्छा शक्तिसहितको देश कै सबभन्दा बलियो राजनीतिक शक्ति भएपछि आफ्नो खाइपाइ आएको सत्ता हरण हुँदै गएको महशुस गरिरहेका शक्तिहरु बैठकमा तीन प्रतिवेदनका पक्षधरहरुबीच केहि न केहि गढबढी भएको हेर्न चाहान्थे । तर पार्टीको कार्यदिशा र कार्यशैलीप्रति जतिसुकै मतभेद रहे पनि शीर्ष नेताहरुले पार्टी एक ढिक्का हुनुपर्ने र भएको सन्देश दिनमा कुनै काजुस्याई गरेनन् । सम्भवत कार्यकर्ताहरुको लागि विस्तारित बैठकको सबभन्दा ठूलो उपलब्धी भनेको नै तीन प्रतिवेदन आए पनि पार्टी एक ढिक्का भएकोमा ढुक्क हुन सक्नु थियो । यद्धपी बैठकमा चलाईको तीन प्रतिवेदनमाथिको बहसले कार्यकर्तामा पनि केहि न केहि असर पारे कै छ ।

यसैबेला हुनलागेको केन्द्रीय समितिको बैठकले कार्यकर्ताको त्यो मनोविज्ञानलाई संवोधन गर्ने गरि संघर्षका कार्यक्रमहरु तय गरेन भने निक्कै ठूलो दुर्घटनासमेत ब्यहोर्नु पर्ने निश्चित छ । यी सबैलाई मिलाएर लान अहिलेको केन्द्रीय समिति बैठकले तत्काल कडा प्रकारको आन्दोलन सार्वजानिक गरिहाल्ने देखिँदैन । बरु उसले पार्टीभित्र रहेका तीन धारमा रहेका कार्यकर्ताहरुको चित्त बुझ्ने गरि पहिलो चरणमा अलि नरम संघर्षको कार्यक्रम बनाउने सम्भावना देखिन्छ ।

क्रान्ति, बलिदान र योद्धा

-राजेश चाम्लिड

हुरीवताससँग पौठाजोरी खेल्दै

झोर जंगल चहारिन कि हिमपात सहि न !

साउने भेलमा हाम फलिन कि झरी वर्षात झेलिन !

अरु त सामान्य

दुश्मनको अगािड

छाँती फुलाएर गोली थापिन कि रगतले भीर पाखा पोतिन!



क्रान्तिको लागि मैले के गरिनँ !

सुनाखरी जस्तो थियो जोवन

आगाको भुड्ग्रोभित्र झोँसे

मृत्यु जस्तो थियो दुश्मन

उसको राईफल खोसेँ



भन कमरेड !

जिन्दगी दाऊमा राखेर

मध्यरातमा पर्चा छरिन कि पोस्टर टाँसिन !

तर पनि मैले क्रान्तिको ठेक्का किन पाईन हँ

यो परिवर्तनको ठेक्का किन पाईन !

किन?

किन मिस्मिन आईरहेका छन् वस्तुगत परिस्थितिका विश्लेषकहरु

यो क्रान्तिकारी हुलमा

किन झुम्मिन थालेका हुन् सडक किनारामा नारा मात्र लाउने कायरहरु

यो परिवर्तनको फूलमा

यो परिवर्तन यो क्रान्ति

यो बलिदान यो उपलब्धि

यी सबै सबैमा त मेरो रगतको मात्र दाग हुनुपर्ने होइन र



तर, कमरेड

परिवर्तन एउटा चक्र हो जो बलिदानी मुटुभित्रमात्र घुम्दैन

क्रान्ति एउटा परिस्थिति हो जो बलिदानी टेण्डरले मात्र खरिद्न सिकंदैन

हो कमरेड

क्रान्ति एउटा समपर्ण हो

जो निजी बनाउन लिडंदैन

क्रान्ति सार्वजानिक सम्पती हो

जसको लालपूर्जा कसैसँग हुँदैन

तिमी बन्दुक बोकेर लड या हलो जोतेर

तिमी रगत पोखेर किन या बुद्धि बेचेर

क्रान्तिको सार्भभौम नियम हो

सफल हुनासाथ त्यो सामुहिक भइसक्छ ।

तिमी मात्र एउटा योद्धा हुनसक्छौ !
2067/08/24

सोलु घट्नाबारे गोपाल किरातीको ताजा अन्तरवार्ता जो जनएकता साप्ताहिकमा छापिएको छ ।

सोलुमा तँपाईको नेतृत्वमा भारतीय राजदूत राकेश सुद्प्रति जुत्ता प्रहार नै गर्ने गरि किन विरोध गरिएको हो?
सुगौली सन्धी यता १९५० को सन्धी र दिल्ली सम्झौता हुँदै अहिलेसम्म नेपालमा भारतीय हस्तक्षेप निरन्तर जारी छ । अहिले खासगरि गणतन्त्र नेपालको घोषणा भएपछि र माओवादी नेतृत्वको सरकार बनेपछि नेपालको आन्तरिक राजनीतिक स्थितिमा भारतको चरम हस्तक्षेप बढेको छ । त्यहिँ हस्तक्षेपको कारण नेपालको शान्ति र संविधान निर्माणमा गम्भिर व्यवधान खडा भएको छ । त्यसले देशको माया गर्ने राष्टिय स्वधिनता चाहाने नेपालीहरुमा ठूलो आक्रोश पैदा भएको छ । त्यसैबेला राकेश सुद्को सोलुखुम्बुमा तथाकथित भ्रमणको कार्यक्रम भयो । त्यो भ्रमण नेपाली भूमि प्रयोग गरेर चीन विरोधी गतिविधि बढाउने र नेपाललाई अशान्त बनाउने योजनाका साथ भएको शंका लागेपछि विरोध गरिएको हो ।

भ्रमण शंकास्पद छ भन्ने आधार के हो?
बाहिर प्रचार गर्दा सुद्कॊ भ्रमण सोलु जिल्लाको खुम्जुड गाविसमा खानेपानी उद्घाटनको लागि भन्ने प्रचार गरिएको छ । तर हामीलाई प्राप्त भएको उसको भ्रमण तालिकामा कार्यक्रम त्यहाँ मात्र थिएन । त्योभन्दा निक्कै टाढा पश्चिममा पर्ने र खानेपानीको उद्घाटनसँग कुनै सम्बन्ध नरहेको थामे गाऊँमा पनि जाने कार्यक्रम थियो । थामे गाऊँ यस्तो ठाऊँ हो जहाँ १९७१ सम्म भारतीय सेनाको क्याप्टेनको नेतृत्वमा चेकपोष्ट थियो । त्यो नेपाल र चीनको तिब्बतलाई जोड्ने सोलु जिल्लाको एकमात्र नाका हो । हामीलाई जानकारीमा आए अनुसार सुद् उक्त स्थानमा लामा लेप्जुङ नाम गरेको दलाई लामाको वरिष्ट अधिकारी तथा दुई जना भारतीय सैनिकका अधिकृतहरु श्रीमान् श्रीमतीको रुपमासहित त्यहाँ पुग्ने कार्यक्रम सूचि थियो । यसरी हेर्दा सुद्को भ्रमण कतै थामेमा पुन भारतीय सेनाको चेकपोष्ट राख्ने र अर्को खम्पा काण्ड दोहोर्याउने तथा सोलु र नेपाललाई अशान्त बनाउने कि्रयाकलाप होइन शंका गर्ने प्रशसत ठाऊँ देखिन्छ । नेपाललाई चीन विरोधी गतिविधिको थलो बन्न नदिने हाम्रो पार्टीको नीति पनि रहेकोले पार्टीको किरात राज्य समितिको योजना र शेर्पा राष्टिय मुक्ति मोर्चाको आयोजनामा भब्य विरोध गरियो ।

विरोधको क्रममा सुद्माथि जुत्ता प्रहार पनि भएको हो?
हामी शान्ति र राष्टियता जिन्दावाद राकेश सुद् गेटआउटजस्ता नारासहित विरोध गरिरहेका थियौँ । त्यसैक्रममा आक्रोशित जनताहरुबाट जुत्ता प्रहार भएछ । म जुलुशको पश्चिम पट्टी भएको बेला अर्कोतिरबाट यस्तो भएको मैले पछि मात्र थाहा पाएँ । जुत्ता हान्ने हाम्रो कुनै योजना थिएन । तथापी भारतीय हस्तक्षेप विरुद्ध तीब्र घृणा स्वरुप जुत्ता प्रहार भएको हो । ती बहादुर जनतालाई हामी धन्यवाध दिन चाहान्छौँ ।


भारतीय हस्तक्षेपको विरोध गर्दा राजदूतमाथि ुजुत्ता प्रहार नै गर्नु असभ्यता होु भन्ने टिप्पणी भईरहेको छ के भन्नुहुन्छ?
भारतीय विस्तारवादी शासक वर्गले नेपालमा के सभ्यता जाहेर गरेको छ र पहिले त ऊसले सभ्य हुन सक्नु पर्यो नी । हामी संक्रमणकालमा छौँ । तर भारतमा करिब एक दशक यता बुर्जुवा एकाधिकारवादी सरकारले स्थायित्व पाएको छ । आर्थिक विकास पनि गर्दै आएको छ । आफूलाई सबभन्दा ठूलो प्रजातन्त्रवादी देश भन्छ । तर उसले आकार र शक्तिको घमण्डका कारण नेपालमाथि सँधै हेपाहा प्रवृत्ति किन देखाऊँ छ उसले त हामीलाई पाजशीलको सिद्धान्तको आधारमा सहअस्तित्वको आधारमा व्यवहार गर्नु पर्दथ्यो । उसले हाम्रो आन्तरिक मामिलामा सँधै अनावश्यक हस्तक्षेप मात्र गर्छ के यो सभ्य तरिका हो पछिल्लो पटक जब हाम्रो पार्टीको अध्यक्ष प्रचण्ड प्रधानमन्त्री हुने संभावना बढ्दै गयो तब दूत बनेर श्यामशरण आउने कथित नक्कली टेप टेप प्रकरण मच्याएर हाम्रा वरिष्ट नेता क। महरालाई विवादमा ल्याउने हाम्रा सभासद्लाई ज्यान मार्ने धम्कि दिने कामहरु भए । अर्कोतर्फ देश संक्रमणकालमा भएको र भ्रमण पनि शंकास्पद भएकोले शेर्पा मुक्ति मोर्चाले सिडियोलाई ज्ञापन पत्र पनि दिएको थियो । त्यहाँका सरकारी अधिकारीहरुसँग पनि हामीले छलफल गर्यौँ । आयोजकहरुसँग पनि मानीय आडदावा शेर्पा र हाम्रो जिल्ला पार्टी इाचार्जले भ्रमण रोक्न अनुरोध गर्दै १९ गते लामो छलफल गर्नुभएको थियो । त्यस मध्य शेर्पा थरका एक जनाले साथीहरु कै अगाडि फोन गरेर स्थिति राम्रो नभएकोले भ्रमण रोक्नु पर्यो भनेर सुद्लाई फोन गरेका थिए । तर राकेश सुद्बाट ुम दुई चार ढुड्गा खान तयार छु तर कार्यक्रम स्थगित गर्दिनु भन्ने जवाफ आएको हाम्रो जानकारीमा आयो । यसरी जवरजस्त रुपमा आउनुलाई कहाँ सभ्यतासँग तुलना गर्न सकिन्छ कहाँ शिष्टतासँग तुलना गर्न सकिन्छ जब कि उनको ओहदा भारतीय कुटनीतिज्ञको उच्च तह हो ।

राजदुत सुद्ले त विकास निर्माणमा सहयोग गर्न गएको बताउँदै ुके माओवादीलाई खानेपानी चाहिँदैनु प्रश्न गरेका छन् नि । ?नेपालमा हामीले भारतले दिएको पानी पिएका छैनौँ । बरु नेपालको पानीमाथि उनीहरुले गिद्धे दृष्टि अपनाएको छ । त्यो महाकालीमा कर्णालीमा होस या अरुण तीनमा । भारत वा कुनै पनि देशले गर्ने हाम्रो देशमा विकास निर्माणमा गर्ने सहयोगको हामी समर्थन गछौँ । भारतले विकास निर्माणका लागि मात्र सहयोग गरेको रहेछ भने हामी त्यसलाई स्वागत गर्छौँ । सोलुको खुम्जुडमा भारतीय दुतावासले सिधै खानेपानीको नाममा लगानी गर्न खोजेका थिए । तर त्यहाँका केहि सचेत राजनीतिक पार्टी र हामी सभासद्समेतको प्रयासमा सिधै नभइ जिविसबाट लगानी भएको छ । अर्को खुम्जुडतिर उनी सिलान्यास गर्न जानुमा हाम्रो खासै आपति गरेका छैनौँ । तर सगरमाथाको पूर्वतिर रहेको खानेपानी सिलान्यासको कार्यक्रमबाहेक दुई दिनको बाटो पर्ने पश्चिममा थामेमा गएकोप्रति हाम्रो आपत्ती हो । यो कुरा उनीसँग भएको वार्तामा पनि स्पष्ट पारेका छौँ ।

वार्तामा के कुरा भयो ?
वार्तामा हामीले दुई वटा प्रश्न गर् यौँ र तीन वटा अनुरोध गर्यौँ । हाम्रो तर्फबाट शेर्पा मुक्ति मोर्चाका अध्यष क।गम्बु शेर्पाले प्रश्न राख्नुभयो । उहाँले थामेमा नै तँपाई किन जानुपर्ने तथा नेपालको सिमानाहरु तथा राजनीतिक समाजिक साँस्कृतिक क्षेत्रहरुमा भारतले किन हस्तक्षेप गरिरहेको छ भन्ने प्रश्न राख्नुभयो । तर त्यसको सही र उचित जवाफ दिनुको सट्टा उसले तपाईका सबै प्रश्नहरु गलत छन् भने । अर्को हामीले नेपाल भारतबिचका सम्पूर्ण असमान सन्धी सम्झौता खारेज गरियो र गणतान्तित्र युगको नयाँ सम्झैता गरियोस अन्तर्राष्टिय कानुन वमोजिम नेपाललाई पारवाहन सुविधा दिइयोस र नेपाल भारत र चीनबीच उच्च स्तरीय संयन्त्र बनाएर सबैलाई फाईदा हुने काम गरियोस भन्ने अनुरोध गर्यौँ । उसले सन्धि भोलि नै खारेज गर्न भारत सरकार तयार छ तर खारेज गरेपछि भारतमा रहेको ५० लाख नेपाली त नेपाल फर्काइन्छ नी भने र अन्तर्राष्टिय कानुन बमोजिम नेपाललाई पारवहन सुविधा दिईन्छ तर नेपाललाई त्यो सुविधा दिईँदा २६ मध्ये २४ नाका बन्द गरिन्छ नि भन्ने धम्किको भाषा बोले ।

कार्यक्रमको आयोजक त स्थानीय नै थिए होईन र उनीहरु कुनै राजनीतिक दलसँग अवद्ध पनि छन् ?
पूर्व पाच र काठमाडौमो राष्ट्रियताको भाषण छाँट्ने कमल थापाको राप्रपा नेपालसम्बद्ध मानिसहरु तथा समाजमा अलि बद्नाम कमाएका मान्छेहरु त्यसका आयोजक थिए । यस अर्थमा पनि हाम्रो विरोध प्रदर्शनलाई जनताले साथ दिए ।

एकिकृत नेकपा माओवादीका नेताहरुले पछिल्लो पटक राष्ट्रिय स्वाधिनताको लागि ुराष्ट्रिय युद्धुको कुरा गर्दै आउनुभएकोको छ । यो विरोध प्रदर्शन त्योसँग पनि जोडिएको हो ?
सैद्धान्तिक रुपले यो जोडिएको छ । हामी जनवादी क्रान्ति सम्पन्न गर्न लागि रहेको छौँ । जसको लागि अहिलेलाई जनताको संघीय गणतन्त्र भनिएको छ । त्यसका तीन वटा कार्यभार छन् । राष्ट्रियता राष्ट्रिय एकता ।र जनजिविका । त्यसका लागि भारतीय हस्तक्षेपको विरोध गर्नु पनि एक हो । तर व्यवहारिक रुपले जोडिएको छैन । त्यो केन्द्रीय निर्देशन अनुसार भएको कार्यक्रम थिएन । राज्यस्तरको योजना थियो । विरोध किन पनि आवश्यक ठानियो भने हामी सभासद् भएपछि चीनमा भएको ओलम्पिकको बेला तिब्बततिरबाट चीनले ओलम्पिक टर्च ल्याउने भएपछि त्यसलाई प्रभावित पार्न करिब एक दर्जन भारतीय सेनाहरु सगरमाथाको निश्चित क्याम्पसम्म पुगेको हामीलाई जानकारीमा आएपछि उनीहरुलाई फर्काइएको थियो ।

पछिल्लो समयमा माओवादीको त्यसै पनि भारतसँग सम्बन्ध चिसिएको छ यो प्रकरणले थप सम्बन्ध चिस्याउँदैन र ?
भारतीय शासक वर्गसँग हामीले समानताको आधारमा दुई देशबीचको सम्बन्ध बनाउन चाहेका हौँ । तर राष्ट्रिय स्वाधिनतालाई दाऊमा राखेर तथा उनीहरुको हस्तक्षेप सहेर हामी नेपालका माओवादीहरु घुँडा टेक्दैनौँ । आत्मासमर्पण गर्दैनौँ । यो हाम्रो जनयुद्धदेखि कै प्रतिवद्धता हो । जहाँसम्म सम्बन्ध चिसो थियो थप चिसो बनायो भन्ने प्रश्न छ मलाई लाग्छ यो घट्नाले नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध नयाँ ढंगले बढाउनु पर्छ भन्ने सन्देश दिएको छ । एकिकृत नेकपा माओवादीजस्तो देशभक्त र शसक्त पार्टी नेपालमा भएको तथा नेपालमा भारतीय हस्तक्षेप विरुद्ध ठूलो जागरण आएकोले हामी देशलाई सिक्किम बन्न कदापी दिँदैनौँ । सबभन्दा बद्धिमता चै अब हाम्रो पार्टी र भारतको बीचमा नयाँ वार्ता गरिनु पर्छ । सहअस्तित्वको आधारमा नयाँ नीति अख्तियार गर्नुपर्छ । त्यसैको लागि विरोधले वातावरण तयार गर्यो भन्ने लाग्छ ।
राजेश चाम्लिङ राई

Government of Nepal

S.N.
Rt. Hon’ble Prime Minister
Mr. Madhav Kumar Nepal
Prime Minister
2.Hon'ble Deputy Prime Minister
Mr. Bijay Kumar Gachchhadar
Physical Planning and Works
3.
Mrs. Sujata Koirala
Foreign Affairs
Hon’ble Ministers
4.
Mrs. Bidhya Devi Bhandari
Defense
5.
Mr. Sharat Singh Bhandari
Tourism and Civil Aviation
6.
Mr. Bhim Bahadur Rawal
Home Affairs
7.
Mr. Sarvendra Nath Shukla
Education
8.
Mr. Rajendra Mahato
Commerce and Supplies
9.
Mr. Surendra Pande
Finance
10.
Mr. Prem Bahadur Singh
Law and Justice
11.
Dr. Prakash Sharan Mahat
Energy
12.
Mr. Bal Krishna Khana
Irrigation
13.
Mr. Shankar Pokheral
Information and Communications
14.
Dr. Minendra Prasad Rijal
Federal Affairs, Constituent Assembly, Parliamentary Affairs and Culture
15.
Mr. Rakam Chemjong
Peace and Reconstruction
16.
Mr. Purna Kumar Serma Limbu
Local Development
17.
Mr. Umakanta Chaudhary
Health and Population
18.
Mr. Mohamad Aftab Aalam
Labor and Transportation Management
19.
Mr. Prabhakar Pradhananga (Rabindra Shrestha)
General Administration
20.
Mr. Dambar Shrestha
Land Reform and Management
21.
Mr. Deepak Bohara
Forest and Soil conservation
22.
Mr. Mahendra Prasad Yadav
Industry
23.
Mr. Mrigendra Kumar Singh Yadav
Agriculture and Cooperative
24.
Mr. Ganesh Tiwari Nepali
Youth and Sports
25.
Mr. Thakur Sharma
Environment
26.
Mr. Laxman Lal Karna
Without Protfolio
27.
Mr. Sarbadev Pd. Ojha
Women, Children and Social Welfare
Hon’ble State Ministers
28.
Mr. Ganesh Bahadur Khadka
Local Development
29.
Mr. Dilli Bahadur Mahat
Peace and Reconstruction
30.
Mr. Jeet Bahadur Darjee Gautam
General Administration
31.
Mr. Chandra Singh Bhattarai
Energy
32.
Mr. Khadka Bahadur Basyal Sarki
Health and Population
33
Mr. Dan Bahadur Kurmi Chaudhari
Industry
34.
Mr. Man Bahadur Shahi
Land Reform and Management
35.
Mr. Indra Prasad Dhungel
Science and Technology
36.
Mr. Sanjaya Kumar Shah
Physical Planning and Works
37.
Mr. Ram Bachan Ahir Yadhav
Women, Children and Social Welfare
38.
Mrs. Karima Begum
Agriculture and Cooperative
39.
Mr. Shatrughan Pd. Singh Koiri
Tourism and Civil Aviation
40.
Mr. Saroj Kumar Yadav
Commerce and Supplies
41.
Mr. Govinda Chaudhari
Education
Hon’ble Assistant Ministers
42.
Mrs. Kalawati Devi Dusadh
Physical Planning and Works
43.
Mrs. Chanda Chaudhari
Youth and Sports
- Constituted and Reconstituted: May 25, 2009; June 4; June 17; June 24; July 03; July 29; Sept 2; Sept 10

गहना पहिचान साथै इतिहास पनि !

राजेश चाम्लिङ राई
मानिस सौन्दर्य प्रेमी प्राणी हो । प्रत्येक मान्छेलाई सुन्दरता मन पर्छ । त्यसैले सबै जना सुन्दर हुन प्रयत्न गर्छन् । सुन्दता के हो भन्नेबारे समाजशास्त्री तथा दार्शनिकहरूबीच मतभिन्नता रहेको छ । कसैले शरीरको भौतिक सुन्दरतालाई प्राथमिकता दिन्छन् त कसैले बैचारिक सुन्दरतालाई । यद्यपि झट्ट हेर्दा पहिलोपटक जसको पनि आँखामा मानिसको बाहिरी आवरणमा नै जान्छ । मानिसको बाहिरी सुन्दरतालाई उजिल्याउनेका पहिरनले गर्दछ । त्यसमा गहनाको पनि अहम भूमिका हुन्छ ।
गहनाले मानिसको सौन्दर्य मात्र बढाउँदैन पहिचान, परम्परा र इतिहाससमेत बताउँछ । भौगोलिक अवस्थिति र साँस्कृतिक मान्यताअनुसार फरक फरक गहनाको प्रयोग हुनलाई यसैको उपज मान्न सकिन्छ । समाजशास्तत्रका प्राध्यापक डम्बर चेम्जोङ्ग गहना मुख्यत मान्छेको शारीरिक सौन्दर्य बढाउन प्रयोग गरिने भए पनि यसलाई समाज वा समूहमा 'आˆनो हैसियत बोल्न' र 'छुट्टै पहिचाहन देखाउन' पनि प्रयोग हुँदै आएको धारणा राख्नुहुन्छ ।
साँस्कृतिक विविधतायुक्त विश्वका मुलुकहरूमध्ये एक नेपालभित्रै पनि यो विविधता पाइन्छ । किरात राई समुदाय तिनै विविधता भित्रका एक हुन् । उनीहरूको मुख्य बसोबास पूर्वी पहाडी क्षेत्रमा रहेको छ । त्यसो त बढ्दो भू-मण्डलिकरण सँगै विश्वभर फैलिरहेको 'आधुनिक हुनु वा सभ्य र विकसित हुनु भनेको पश्चिमी -यूरोपीयन) जीवन शैली अपनाउनु हो' भन्ने एकाहोरो प्रचारले देशका अन्य जातीय समुदायलाई झै यो समुदायलाई पनि गँाजिरहेको छ । त्यसैले देशका पाँच दर्जन आदिवासी जनजातिहरूमध्येको एक राई समुदायले पनि आधुनिकता अंगाल्ने क्रममा आˆनो मौलिक गरगहनाहरू लगाउन करिब करिब छाडिसकेका छन् । यद्यपि आधुनिकताको हावाले छोइनसकेका गाउँका कुनाकाप्चातिर अझै पनि परम्परागत पहिरन र गहना लाउनेहरू प्रशस्तै भेटिन्छन् । साथै जति सुकै 'हि-पप' भए पनि आˆनो सबभन्दा ठूलो चाड 'साकेला' को अवसरमा भने प्राय सबैले मौलिक गरगहना र पोसाक लागाउने गर्छन् ।
परम्परागत पहिरन लोप हुँदै गएपछि चिन्तित भएर ललितपुरको तिखेदेवलमा घरेलु कारखाना खोलेर राई समु्दायको पोसाकहरू उत्पादन गर्दै आउनुभएको लीला राईले सामान्य दिनहरूभन्दा वर्षमा दुई पटक मनाइने साकेलाको अवसरमा पहिरनको बिक्री निक्कै पढ्ने बताउनुभयो । अचेल विवाह तथा छोराको छेवर र छोरीको गुन्यूचोली दिँदा पनि राई समुदायले परम्परागत पहिरन प्रयोग गर्न थालेको बताउँदै उहाँले साकेला आउने समयमा हङकङ, लण्डन र अमेरिकामा रहेकाले समेत सामाग्री मगाउने गरेको जानकारी दिनुभयो । व्यवसायिक रूपमा ठूलो मात्रामा बिक्री वितरण नभए पनि आˆनो पहिरनप्रति राई समुदायले देखाएको चासो हेर्दा यसको विक्रिले विस्तारै बजार लिने लीलाले विश्वास ब्यक्त गर्नुभयो ।
विश्वका जुनसुकै समुदायभित्र पनि विशेषगरी महिलाहरूसँग सम्बन्धित गहनाहरू धरै पाईने गरे झैँ राई समुदायभित्र पनि पुरुषको तुलनामा महिलाहरूले लगाउने गहनाको सङ्ख्या धेरै छ । राई महिलाहरूको लागि कानमा लगाउने रस्कुली, अन्ती, नाकमा लगाउने ढुङ्ग्री, मुन्द्री, टाउकोमा लगाउने तोलमा, शीरफूल तथा शीरबन्दीका साथै गलामा लगाउने प्वाँलोको माला, जन्तर तथा कम्पनी हारी विशेष गहना हुन् । भने नाडीमा चाँदिको काँडे चुरा तथा खुट्टामा कल्ली पनि लगाउने गर्दछन् । यसबाहेक चौवन्दीको तुनामा चुर्चुङ र विनायोसँगै झुण्ड्याईने चम्फा -एक किसिमको फूल) भने महिला पुरुष दुवैको साझा गहना हो । प्राय महिलाहरूले सँधैभरि कम्मरमा भिर्ने खुरुम्बी -हँसिया) र पुरुषको लागि खुकुरीलाई पनि गहना कै रुपमा लिने गरिन्छ । यी मध्ये प्वाँलोको माला, चम्फा तथा विनायो र मुर्चुङ्गा गाऊँघरतिर प्राय हरेक समय लगाउने गरिन्छ । बाँकी गहना भने 'साकेला' चाडलगायतका विषेश अवसरमा लगाउने गरिन्छ । 'चम्फा' किरातीहरूले आदिम पूर्खा मान्ने पारुहाङ र सुम्निमाबीच पहिलो पटक भेट हुँदा आदान प्रदान गरिएको फूल भएको विश्वास गरिन्छ । एक मिथकका अनुसार अत्यन्तै कुरुप पुरुषको रूप धारण गरेका पारुहाङले अति सुन्दर सुम्निमालाई फकाउन यहि फूल दिएका थिए रे Û पहाडतिर साँच्चिकै फूल नै पाईने भए पनि सँधैभरि फूल सिउरिन सम्भव नभएकोले रातो रङ्गको उनबाट बनेको 'चम्फा' महिला र पुरुष दुवैले छातीमा भिर्ने गरिन्छ । यो समुदायमा कुनै विशेष अवसरमा कुन गहना लाउने भन्ने परम्परा छैन । प्रायः सबैले गहना जुनसुकै बेला पनि लगाइरहेको पाइन्छ ।
'गहनाको अवधारणा' समाज र शरिरलाई अरुभन्दा पृथक र सुन्दर बनाउने क्रममा रुपान्तरित हुँदै आएको चेम्जोङ बताउनुहुन्छ । नेपालका आदिवासी जनजातिहरू मध्ये राई र लिम्बु समुदायमा भने 'गोरखा भर्ति' अभियानसँगै धातुको गहनाको अवधारणाले नयाँ रूप लिएको अनुमान छ । देशमा धातु खानीहरू नभएको अवस्थामा अन्य प्रकारका गहनाहरू प्रयोग गर्दै आएका यी समुदायले भर्तिबाट फर्किएर आउनेहरूले ल्याएको चाँदिको पैसा तथा सुनलाई कलात्मक ढङ्गले प्रयोग गर्न थालेको चेम्जोङको अनुमान छ । उहाँ गहनाको प्रयोगलाई समाजको सौन्दर्य वा कला चेतनाको उपज पनि भएको धारणा राख्नुहुन्छ । कल्ली राई समुदायले मात्र नभई लिम्बु तथा थारुहरूले पनि लगाउने भएको हुँदा इतिहासमा कुनै समय यी समुदाय एकै समूहमा थिए कि भन्ने अनुमानसमेत गर्न सकिने उहाँको तर्क छ ।
किरात राई साँस्कृतिक कलाकार सङ्घका अध्यक्ष जितेन राई गहना सुन्दरता र प्रकृतिसँग जोडिएको बताउनुहुन्छ । सामान्यत प्रकृतिक रुपमा पोथीभन्दा भाले जाति सुन्दर हुने भएकोले पुरुषको तुलनामा महिलाहरूको लागि गहना बढि आवश्यक भएको धारणा राख्नुहुन्छ । यो कुरा भाले र पोथी चरालाई हेर्दा दावी गर्न सकिने बताउँदै उहाँ यहि भएर पोथी मयुरको तुलनामा भाले मयुर तथा अन्य विभिन्न चराहरूको पनि भाले नै सुन्दर देखिने तर्क गर्नुहुन्छ ।
समाजशास्त्रीहरू गहनाको आविस्कार मानिसहरूले पाशविक ढुङ्गे युगबाट फलाम प्रयोग गर्ने युगमा प्रवेश गरेपछि भएको धारणा राख्छन् । समाजशास्त्रका शिक्षक प्रकाश राईका अनुसार मानिसहरूको कविलाई समूह सानोबाट क्रमश ठूलो हुँदै गएपछि अर्को समूहका सदस्यबाट आˆनो समूहका सदस्य सजिलै चिन्न सकियोस भनेर विशेष चिन्ह लगाउने क्रममा विकसित भएर गहनाको रूप लिएको हो । आजभोलि पनि भिडभाड हुने विशेष चाड तथा अवसरको बेला गहना लगाउने तथ्यलाई जोड्दै प्रकाश यो समूहमा आफूलाई छुट्टै देखाउनको लागि नै भएको तर्क गर्नुहुन्छ ।
विश्व चर्चित महिलावादी लेखिका तसलीमा नसरीनका लागि महिलाले लगाउने प्रत्येक गहना पुरुषले शोषण गर्न आविस्कार गरेका हुन् । आˆनो चर्चित पुस्तक 'आइमाइको हकमा'मा उनले लेखेका छन्-'घरभित्र महिलाहरू कहाँ, कोसँग, के गरिरहेका छन् भनेर निगरानी राख्न प्रत्येक पाइलामा आवाज आउने पाउजुको आविस्कार गरिएको हो । आवश्यक पर्दा भाग्न नसकोस भनेर महिलाले लाउने चप्पलको हिल अग्लो बनाइएको हुन्छ .......आदि' नसरिनको विश्लेषण जस्तोसुकै भए पनि विश्वभरका मानिसहरूले गहना लाउने प्रचलनमा कमि आएको छैन । यूरोप होस या एशिया, अष्ट्रेलिया होस या अपिmका बसै ठाउँका मानिसहरूले आ-आˆनो परम्परा, सँस्कृति र मान्यता अुसार विभिन्न किसिमका गहना लगाइरहेकै छन् ।

सै साकेला !

रुखहरुमा पालुवा उमि्रएर छिप्पिन छिप्पिन थाल्यो । नजिकिँदो वर्षा यामसँगै बढ्न थालेको गर्मि मौसमको कारण बेसिँ झरेका चराचुरुङ्गिहरु लेकतिर लाग्न थाले । बारीमा मकैको बोट उमि्रन थाल्यो । खेतमा एक वित्ता जति बढिसकेको गहुँको बोट लहराउन थाल्यो । लौ है ! यो खेतीपातीको मौसम हो । पूर्वि पहाडि जिल्लाका किराती गाऊँवस्तिहरुमा बालिनाली सपि्रयोस सहकाल लागोस भनेर घरघरै पूजा थालियो । साथ साथै ढोल झ्याम्टाको तालसँगै गुिाजन थाल्यो ुसोई ढोले सोई अर्को ढोले खोईु । अर्थात किरातीहरुको महान चाड ुसाकेलाु पनि शुरु भयो । विहिबार ललितपुरको हात्तिवनस्थित किरात ुमाङखिमु मन्दिरमा पूजा गरेपछि राजधानीलाई पनि साकेलाको रौनकले छोयो । एहोई ! हुन त राजनीतिक अन्यौलतासँगै यो बेला प्रायः सवै नेपालीहरुमा ुके हुने हो!ु को अनिश्चितता बढिरहेको छ । तथापि किरात राई समुदाय आफ्नो महत्वपूर्ण साँस्कृतिक चाड साकेला मनाउन माहोल निर्माण गर्न खोज्दैछन् । हो यो उनीहरुको सबभन्दा ठूलो चाड हो । आजभोलि विक्रमको पात्र अनुसार वैशाख र मंसिरको पूर्णिमालाई आधार बनाएर माने पनि साकेला मुख्यत खेती लगाईसकेपछि र खेती उठाईसके लगत्तै मनाईने चाड हो । उभौली भनिने वैशाखे पूर्णिमाको अवधिमा खेतबारीमा लगाईएको बालिनाली राम्रोसँग उब्जनीहोस भनेर आदिम पूर्खा पारुहाङ-सुम्निमा र आफ्ना पिता पूर्खाहरुलाई पुज्ने गरिन्छ । खेतीपातीको लागि प्रयोग गरिने कुटो कोदालो हलोलगायतका औजार तथा बारीमा उमि्रएका बालीको नयाँ बोट मूल चुल्हासँगै राखेर पूजा गर्छन् । चाडलाई उत्सवमय बनाउन किरातीहरु प्रत्येकको घरघरमा पालैपालो साकेला नाच्ने गर्छन् । बालीनाली सपि्रयोस भनेर आशिर्वाद माग्गछन् । गाऊँभरि सबैको घरमा पूजा गरिसकेपछि अन्तिम दिन साकेला थानमा सामुहिक पूजा गर्छन् । साकेला िहंड्न सक्ने बालकदेखि उभिनसक्ने वृद्धासम्म महिला पुरुष एकै ठाऊँमा गोलाकार भएर नाचिन्छ । विभिन्न जिवजन्तु तथा मानिसहरुको दैनिक जीवन ब्यवहारलाई हात र खुट्टाको माध्यमबाट नृत्यको शैलीमा प्रकट गरेर नाचिने साकेला विचमा राखिने सेऊलीलाई मियो बनाएर ढोल झ्याम्टा बजाउषदै नाचिन्छ । हातखुट्टाले देखाऊने भावलाई ुसिलीु भनिन्छ । साकेला घुमन्ते जीवन यापन गरिरहेका किरातीहरुले कृषि युगमा प्रवेश गरेलगत्तै देखि शुरु भएको विश्वास गरिन्छ । चाड मनाउँदा प्रयोग गरिने विधि र साकेला नाच्दा प्रकट गरिने ुसिलीुको भावभविङ््गमहरुले केहिहदसम्म त्यसको पुष्टि गर्छ । समाजशास्त्रका शिक्षक प्रकाश राई साकेला मुख्यत ुपानी माग्नको लागि गरिने पूजाु भएको बताउनुहुन्छ । कृषि कार्यको लागि पानीको उपलब्धता प्रमुख कुरा भएकोले िसंचाई सुविधाको विकास नभएको तत्कालिन अवस्थामा किरातीहरुले आफ्नो पितापूर्खालाई पानी पारिदिन पुज्ने कार्य थालेको र पछि विस्तारै चाडको रुपमा विकसित भएको उहाँको तर्क छ । राई भन्नुहुन्छ ुकिनकी साकेला भनेको नाग अर्को अर्थमा सर्पको पूजा पनि हो । सर्पहरु अलि चिस्यानपूर्ण वा ओसिलो ठाऊँमा बस्छन् । त्यस्तो ठाऊँ पानीको स्रोत हुन्छ । ु त्यसो त सकेला थानलाई सँधै सर्पले सुरक्षा दिएर राख्ने किरात राईहरुको जनविश्वास रहेको छ । जसरी शुरु भए पनि साकेला अहिले किरातीहरुको लागि एकअर्कामा सद्भाव बाँड्ने प्रमुख चाड बनेको छ । साकेला किरातीहरुबीच एकताको भाव पैदा गर्ने साँस्कृतिक माध्यम पनि बनेको छ । एकात्मक ब्यवस्थाको विभेदकारी नीतिको मार सहँदै राज्य साचालनमा सहभागिताबाट बिाचत भई रोजगारीका लागि संसारका विभिन्न देशमा पुगेका किरात राईहरु पनि यो बेला साकेला मनाउन ब्यस्त छन् । आफ्नो पुख्र्यौली थलो छाडेर जहाँ गए पनि साँस्कृतिक मान्यताहरु आफूसँगै लाने मानवीय स्वभाव अनुसार बृटिश सेनामा कार्यरत ुलाहुरेु किराती होस या अरवको मरुभूमिमा पसिना बगाऊँदै गरेका किराती यो बेलासाबेला साकेला नाच्न जसरी पनि छुट्टी मिलाऊने कोसिस गर्दैछन् । साकेला किरातीहरुको आदिम भूमिमा त विशेष ढंगले मनाईन्छ नै त्यसबाहेक भारतको सिक्किम दार्जिलिङलगायतका नेपाली बाहुल्य क्षेत्रहरु तथा वेलायत अमेरिका दक्षिण कोरिया हङकङ कतार दुवईलगायतका देशहरुमा रहेका किरात राईहरुले पनि एकै ठाऊँ भएर हर्षोउल्लासका साथ मनाउने गर्छन् । ुगाऊँ मै मनाए जस्तो त के हुन्थ्यो र !ुे वृटिश सेनामा कार्यरत ईश्वर चाम्लिङले फेसबुकमा च्याटमा भन्नुभयो ुतै पनि हामीले यहाँ साकेला मनायौँ । तँपाई त पत्रकार फोटो र समाचार पठाएको छु है । ू दुवईमा रहेका इन्द्र राईलाई पनि साकेलाको रन्कोले छोएको छ । मेल च्याटमा उनी ुचोलिया सिऊनु कुम कुमको भेटभईयो आज थुमथुमकोु जस्ता साकेलाको गीति टु्क्काहरु बारम्बार पठाऊँछन् । हङकङका मनकुमारी राई र अधिराज राई तथा दक्षिणको कोरियाका रविन चाम्लिङलगायतका साकेला प्रमीहरु फेसबुकमा बनाईएको ुआई लभ साकेलाु ग्रुपमा भेट हुनासाथ ुसोई ढोले सोई अर्को ढोले खोईु टाईप गर्छन् । सवैलाई छोईसकेको साकेलाले कवि लेखकलाई के बाँकी राख्थ्यो । साकेलालाई नयाँ परिस्तिथीसँग जोड्दै युवा कवि नाकिमा लेख्छन्ः- बजाउँदै स्वायत्त ढोल गाउँदै सङ्घीय गीत साकेला नाचिन्छ स्वतन्त्र बाँचिन्छ सै साकेला……।सै साकेला

'प्रतिक्रान्तिकारी खतरा बढेको छ'

राष्ट्रिय स्वाधीनताको आन्दोलनलाई मूल मुद्दा बनाउँदै सडक आन्दोलन गरिरहेको एकीकृत नेकपा (माओवादी)भित्र प्रधान अन्तरविरोध किटान गर्ने विषयमा निक्कै विवाद देखिएको छ । यसैको टुङ्गो लगाउन भन्दै फागुन पहिलो साता बोलाइएको केन्द्रीय समितिको विस्तारित बैठकसमेत स्थगित गरेर माओवादीले भर्खरै राष्ट्रिय कार्यकर्ता प्रशिक्षण सम्पन्न गरेको छ । प्रस्तुत छ, त्यस पार्टीभित्रका अन्तरविरोध र समसामयिक राजनीतिबारे गोरखापत्रले माओवादीका उपाध्यक्ष नारायणकाजी श्रेष्ठ 'प्रकाश'सँग गरेको कुराकानीः
माओवादीले केन्द्रीय समितिको विस्तारित बैठक स्थगन गरेर राष्ट्रिय कार्यकर्ता प्रशिक्षण किन गरेको हो ?
प्रधान अन्तरविरोधका बारेमा भइरहेको छलफललाई निष्कर्षमा पुर्‍याउन र जनताको सङ्घीय गणतन्त्र तथा त्यसका विभिन्न आयामलाई अझ स्पष्ट रूपमा परिभाषित गर्न विस्तारित बैठक बोलाउनेे निर्णय भएको थियो । तर पछिल्लो पटक स्थायी समितिको बैठकसम्म आइपुग्दा भएका छलफलहरूले पार्टीको लाइन, नीति, कार्ययोजना, आन्दोलनमा दिइएको नारा र नेतृत्व जस्ता महìवपूर्ण कुराबारे एकमत देखियो, त्यसैले विस्तारित बैठक जरुरी ठानिएन । घरेलु प्रतिक्रियावाद र भारतीय विस्तारवाद दुवै घुलमिल हुँदै गएको, त्यो दिशातिर उन्मुख देखिएकोे र राष्ट्रिय स्वाधीनतालाई कार्यनीतिक शृङ्खलाको पहिलो कडी बनाउँदै आन्दोलनलाई अगाडि बढाउने सम्बन्धमा एकमतले निर्णय गरिसकिएको स्थितिमा अहिले प्रधान अन्तरविरोधका बारेमा निर्णय नगर्दा समस्या नै परिहाल्ने देखिएन । अर्काे कुरा, अहिले प्रतिक्रन्तिकारी खतरा बढेर गएको छ । त्यसलाई असफल पार्न र संविधानसभाबाट जनताको संविधान बनाउनु हाम्रो सम्पूर्ण ध्यान केन्दि्रत गर्नु जरुरी छ । त्यसका निम्ति वैचारिक एकताका आधारमा सङ्गठनलाई अत्यन्तै सुदृढ र एकताबद्ध पार्नु जरुरी ठानेर हामीले यो प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजना गरेका हौँ ।
-भेलाका सहभागीबाट पार्टी नेतृत्वले निक्कै तीखो आलोचना खप्नुपरेको हो ?
निश्चय पनि कमरेडहरूले पार्टीमा भएका विभिन्न समस्याबारे नेतृत्वको ध्यानाकर्षण गराउनुभएको छ । त्यो सकारात्मक थियो । त्यसमध्ये पार्टी दक्षिणपन्थी संशोधनवादी दिशामा नजाओस्, एमालेकरण नहोस् भन्ने एउटा प्रमुख चिन्ता थियो । त्यस्तै पार्टीभित्र पूर्णकालीन कार्यकर्तालाई संरक्षण गर्नेमा पर्याप्त ध्यान नपुगेको, पार्टीभित्र अनुशासनहीनता र अराजकता बढ्दै गएको, सङ्गठनहरूलाई चुस्त र दुरुस्त बनाउन ध्यान नपुगेको, पार्टीमा केही सुविधाभोगी प्रवृत्ति बढेको र केहीको वर्ग उत्थान भएको सङ्केत देखापरेका जस्ता समस्या पनि देखिएकाले त्यतातिर नेतृत्वको ध्यानाकर्षण गराउनुभयो । त्यस्तै पार्टीले आचारसंहिता कडाईपूर्वक पालना गरोस् र पार्टीभित्र भएका अनियमितता र गलत क्रियाकलाप एवं आचरणविरुद्ध बनेको आयोगले छिट्टै त्यसको किनारा लगाओस् भन्ने पनि थियो ।
-पार्टीमा नेतृत्वबीच व्यक्तिगत टकराव देखापरेको विषय पनि उठ्यो, होइन र ?
पार्टी नेतृत्वको टकराव भयो भनेर जबर्जस्त रूपमा कुरा उठेको होइन तर कतै त्यसो भएको त होइन ? भन्ने कुरा उठ्यो । हामीले स्पष्ट पार्‍यौँ । एउटा जीवित पार्टीभित्र अन्तरसङ्घर्षहरू, दुई लाइन सङ्घर्षहरूका रूपमा देखापर्छन् । हाम्रो पार्टीभित्र पनि त्यसप्रकारको सङ्घर्ष नभएका होइनन् । अहिले वैचारिक-राजनीतिक लाइनमा नेतृत्वमा एकरूपता आएको छ भन्ने स्पष्ट पार्‍यौँ । त्यसबाट करिब ४५ सय नेता, कार्यकर्तासहित सिङ्गो पार्टी विश्वस्त र उत्साहित भयो ।
—अहिले अध्यक्षलाई नजिक बनाएर तपाईँ ज्यादै क्रान्तिकारी देखिँदै नेतृत्वको अन्त्यन्त निकट हुन खोजेको, पार्टीको पछिल्लो विवाद त्यसैबाट सुरु भएको भन्ने चर्चा यथार्थ हो ?
यो अत्यन्तै गलत र निराधार कुरा हो । पहिलो कुरा त हाम्रो पार्टीभित्र बाहिर चर्चा भएको भन्दा ठीक उल्टो स्थिति छ । दोस्रो, म अध्यक्षसँग निकट हुन खोजेकाले गर्दा पार्टीभित्र अन्तरसङ्घर्ष र विग्रहको स्थिति देखापरेको भन्ने कुरा त झन् गलत कुरा हो । किनकि व्यक्तिगत रूपमा अध्यक्षसँग निकट हुनुपर्ने कुनै कारण छैन । तर एउटा कुरा सत्य के हो भने नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको सर्वोत्तम नेता प्रतिभा उहाँ नै हो । उहाँमा नकारात्मक पक्ष छैन, कमजोरी छैन भन्ने होइन । हामी हरेक कुरा एक दुईमा विभाजित हुन्छ भन्ने स्वीकार्छौं । अध्यक्षमा पनि त्यो द्वन्द्ववाद लागू हुन्छ । तर अहिले सामूहिक नेतृत्वको केन्दि्रकृत अभिव्यक्ति अध्यक्ष प्रचण्डमार्फत भएको कुरा हामी सबैले स्वीकारेको यथार्थ हो । यसलाई स्वीकार नगरी क्रान्तिकारी आन्दोलनलाई अघि बढाउन र विजयमा पुर्‍याउन सकिन्न । अहिले हामी क्रान्तिलाई निणर्ायक विजयको बिन्दुमा पुर्‍याउन अगाडि बढ्दैछौँ । यो बेला नेतृत्वमाथि अनावश्यक आशङ्का, लाञ्छना र आक्रमणले क्रान्तिको हित गर्दैन । यस अर्थमा जो वास्तविक नेतृत्व हो, त्यो नेतृत्वको रक्षा गर्नु जरुरी छ भन्ने हाम्रो निष्कर्ष हो ।
-पार्टी नेतृत्वमाथि त्यस्तो आक्रमण किन भएको होला ?
हाम्रो पार्टीले क्रान्तिको प्रश्नमा कुनै सम्झौता नगर्ने प्रष्ट भएपछि र राष्ट्रिय स्वाधीनताको आन्दोलनलाई अगाडि ल्याएपछि प्रमुख नेतृत्वमाथि चौतर्फी आक्रमण भएको छ । त्यो देशी-विदेशी प्रतिक्रियावादीहरूको हाम्रो पार्टीमाथि, हाम्रो लाइनमाथि र क्रान्तिमाथिकै आक्रमण हो । यो सुनियोजित आक्रमण हो भन्ने हामीले ठहर गरेका छौँ । त्यसैले पार्टी लाइन, पार्टी नेतृत्वको रक्षा गर्नु क्रान्तिको रक्षा हो । यो क. प्रचण्ड व्यक्तिसँगको प्रश्न होइन ।
-पार्टीका उपाध्यक्षहरूबीच टकराव रहेको यथार्थ होइन र ?
त्यो गलत कुरा हो, जो जो कमरेडबीच व्यक्तित्वको टक्कर छ भन्ने प्रचार गरिएको छ, विशेषतः म र डा. बाबुराम भट्टराई कमरेडबीच, यो अत्यन्तै गलत हो । पार्टीको लाइन निर्धारण गर्ने क्रममा हामी खुला रूपमा छलफल गर्छौँ । एकताबद्ध भएर अघि बढिरहेका छौँ । अत्यन्त घनिष्ठ सम्बन्ध छ । त्यस्तै पार्टीमा अर्का उपाध्यक्ष क. किरणको पनि कम्युनिस्ट आन्दोलनमा महìवपूर्ण योगदान रहेको छ । उहाँसँग पनि अत्यन्त कमरेड्ली सम्बन्ध रहि आएको छ ।
-माक्र्सवादीहरूले व्याख्या गर्ने गरेको क्रान्ति नेपालमा कुन चरणमा पुग्यो त ?
हामीले स्पष्ट भनेका छौँ कि नेपाल पुँजीवादी जनवादी क्रान्तिको चरणमा छ । कार्यान्वयन हुने क्रममा छ । यसक्रममा हामीले केही उपलब्धि हासिल गरेका छौँ । शताब्दियौँदेखिका सामन्तवादकोे मूल राजनीतिक प्रतिनिधि शक्ति राजतन्त्रको अन्त्य गरेर गणतन्त्र स्थापना गरेका छौँ । तर क्रान्तिले पूर्णता पाएको छैन । त्यो पूर्ण हुन अर्धसामन्ती र अर्ध औपनिवेशिक सामाजिक संंरचनामा आमूल परिवर्तन गर्ने गरी राज्यसत्ता र राज्यप्रणालीको गुण, चरित्रमा पनि हुनु जरुरी छ । त्यो भइसकेको छैन । त्यसैले अहिले पनि पुँजीवादी जनवादी क्रान्तिलाई पूर्णता दिनु आवश्यक छ । हामी त्यही प्रक्रियामा छौँ ।
-प्राविधिक हिसाबले चाहिँ तपाईँहरू यसलाई प्रत्याक्रमणको चरण भन्नुहुन्छ होइन ?
दीर्घकालीन जनयुद्धको प्रक्रियाबाट अघि बढेको कुनै पनि क्रान्तिले रणनीतिक रक्षा, रणनीतिक सन्तुलन र रणनीतिक प्रत्याक्रमणको चरण भएर सफलता प्राप्त गर्छ भन्ने द्वन्द्ववादको सामान्य नियम हो । यस अर्थमा रणनीतिक रक्षा र सन्तुलन पार गरेर हामी प्रत्याक्रमणको चरणमा रहेको कुरा ठीक हो । तर प्रश्न रणनीतिक प्रत्याक्रमण हाम्रो सन्दर्भमा कसरी लागू हुन्छ भन्ने हो । यसलाई फौजी ढङ्गले मात्र हेरिनु हुन्न । अहिले जनयुद्ध र जनयुद्धसँगको संयोजनमा भएको जन-आन्दोलनको लक्ष्य र निर्देश अनुसार शान्ति स्थापना गर्नु र नयँा जनसंविधान बनाउनु नै प्रत्याक्रमणको चरण पूरा गर्नु हो । प्रतिक्रियावादीहरूले जनताको संविधान बनाउन दिएनन् भने विद्रोहबाहेक अरु विकल्प बाँकी रहने छैन ।
-त्यो विद्रोह कसरी सम्भव छ, शिविरमा रहेका १९ हजार जनमुक्ति सेनालाई बाहिर ल्याएर युद्ध लड्ने र सत्ता कब्जा गरेर ?
पहिलो कुरा त फेरि म जोड दिएर भन्न चाहन्छु, हाम्रो प्राथमिकताको लाइन विद्रोह होइन, राष्ट्रिय स्वाधीनताको रक्षा गर्दै शान्ति प्रक्रियालाई तार्किक निष्कर्षमा पुर्‍याउन र जनसंविधान निर्माण गर्नु नै हो । नेपाली समाजको क्रान्तिकारी रूपान्तरण गर्नु हो । विद्रोह गर्न बाध्य पारिन्छ भने नेपाली जनता त चुप लागेर बस्न सक्दैनन् । त्यसबारेमा अहिल्यै बढी सोच्नु जरुरी छैन ।
-तपाईँहरूले भनेको जनसंविधान कस्तो प्रकारको संविधान हो ?
यो गम्भीर प्रश्न हो र यसै कारणले नै प्रतिक्रान्तिकारी षड्यन्त्र सुरु भएको हो । अब संविधानले परम्परागत संसदीय व्यवस्थालाई विस्थापित गरेर जनताको सङ्घीय गणतन्त्र स्थापना गर्नुपर्छ । नागरिक सर्वोच्चता कुण्ठित गर्ने राष्ट्रपतिको कदम विदेशी शक्तिहरूको योजना र निर्देशनमा यहाँभित्रका यथास्थितिवादी र राष्ट्रघाती तथा आत्मसमर्पणवादीहरूको मिलेमतोमा भएको भन्ने हाम्रो ठहर छ । त्यो प्रतिक्रान्तिकारी षड्यन्त्रको प्रारम्भिक कडी पनि हो । यो दुई कारणले भयो, पहिलो नेपाली जनताले देशको पूर्ण स्वाधीनता, लोकतन्त्र र सामाजिक-आर्थिक रूपान्तरणसहितको आमूल परिवर्तन अब सर्वहारावर्गको पार्टी एकीकृत नेकपा -माओवादी)को नेतृत्वमा मात्र सम्भव छ भनेर विधिवत रूपमा नेतृत्व हस्तान्तरण गर्‍यो । यसरी २००७ सालदेखि यता नेपाली जनताले भोगिरहेको नेतृत्वको सङ्कटलाई हल गर्‍यो । तर, देशी विदेशी प्रतिक्रियावादी शक्तिहरूले यसलाई पचाउन सकेनन् । दोस्रो, हामीले जनताको संविधान बनाउनुपर्छ, जनताको सङ्घीय गणतन्त्र स्थापना गर्ने संविधान बनाउनुपर्छ भन्याँै । जनयुद्ध र ०६२/६३ को जन-आन्दोलन राजतन्त्रका साथै परम्परागत संसदीय ब्यवस्था विरुद्धको पनि विद्रोह थियो । त्यसैले हामीले परम्परागत संसदीय व्यवस्थाको साटो नेपाली मौलिक ढाँचाको राज्य व्यवस्थाको रूपमा जनताको सङ्घीय गणतन्त्र भनेका छौँ । अरुले यसलाई स्वीकार्न सकिरहेका छैनन् । यो हाम्रो मात्र होइन, जन-आन्दोलनको साझा लक्ष्य हो । जनताको सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा लोकतन्त्रका सबै आधारभूत मूल्य-मान्यता हुन्छन् । वाक् तथा प्रकाशन स्वतन्त्रता, मानव अधिकार, मौलिक हक-अधिकार, पार्टी स्वतन्त्रता, बहुदलीय प्रतिस्पर्धा, आवधिक निर्वाचन, निर्वाचित सरकार सबै यसमा हुन्छन् । त्यसमा दुईटा कुरा थप हुन्छ, एक, यसले देशलाई अर्ध औपनिवेशिक अवस्थाबाट मुक्त गरेर पूर्ण स्वाधीन बनाउँछ । दुई, सामन्ती शोषणका सबै रूपलाई अन्त्य गर्छ । वर्गीय, जातीय, क्षेत्रीय र लैङ्गिक उत्पीडनको अन्त्य गर्ने दिशामा ठोस कदम चाल्छ । समानुपातिक प्रतिनिधित्व, समावेशीकरण र सहभागितामूलक लोकतन्त्रलाई सुनिश्चित गर्छ । समग्रमा सामाजिक-आर्थिक रूपान्तरण गर्छ ।
- यसलाई त कम्युनिस्टहरूको नेतृत्वमा चल्ने नौलो जनवादी शासन व्यवस्था कै रूपमा ब्याख्या गर्ने गरिएको छ, होइन र ?
निश्चित रूपमा इतिहासको एउटा कालखण्डमा विकसित अवधारणा र पदावलीहरूको निश्चित अर्थ रहन्छ । जनगणतन्त्र वा नयाँ जनवादी गणतन्त्रले एउटा विशेष अर्थ ओगट्छ । त्यसमा सर्वहारावर्गको नेतृत्वमा पुँजीवादी जनवादलाई समाजवादमा सङ्क्रमण गर्ने कुरालाई सुनिश्चित गरिएको हुन्छ । तर, हामीले अहिले भनिरहेको जनताको सङ्घीय गणतन्त्रले दुइटा कुरालाई खुला राखेको छ । पहिलो, हामीले नेतृत्वको प्रतिस्पर्धालाई खुला राखेका छौँ । दोस्रो, समाजवादको सम्बन्धमा पनि कस्तो समाजवाद तथा कसरी समाजवाद भन्ने कुरामा पनि छलफल, बहस र सङ्घर्षलाई पछिका लागि खुला राखेका छौँ । त्यसकारण अहिले हामीले संविधानसभाबाट बन्ने नयाँ संविधानमार्फत स्थापना गर्न खोजेको जनताको सङ्घीय गणतन्त्र त्यस प्रकारको नौलो जनवाद वा जनवादी गणतन्त्र होइन । नेपालको मौलिकतामा जनताको सङ्घीय गणतन्त्र हामीले भनेका हौँ ।
-एकीकृत नेकपा -माओवादी) विश्वव्यापी रूपमा कम्युनिष्टहरूले आत्मसात् गर्दै आएको 'जसको विचार उसको नेतृत्व'को अवधारणा विपरीत विचार एउटाको, साङ्गठनिक पकड अर्कैको र नेतृत्व तेस्रो व्यक्तिको छ भनिन्छ नि ?
यो सुनियोजित कुप्रचार हो । हाम्रो पार्टीभित्रको यथार्थभन्दा विल्कुल विपरीत कुरा हो । किनभने माक्र्सवादी पद्धति अनुसार चल्ने हाम्रो पार्टीभित्र विचार र नेतृत्वको केन्द्रीकरण छ । विचार एउटाको र नेतृत्व अर्कोको भन्ने हुनै सक्दैन । अहिलेको यथार्थ पनि त्यो होइन । विचार सबै पार्टी सदस्य, कार्यकर्ता तथा नेतृत्व पङ्क्तिको ज्ञान, चेतना र अनुभवको संश्लेषणका आधारमा निर्माण हुन्छ । त्यसमा प्रमुख भूमिका चाहिँ प्रमुख नेतृत्वकै हुन्छ । हाम्रो पार्टीमा विचार निर्माणमा पनि अध्यक्ष कमरेड प्रचण्डकै प्रमुख भूमिका रहेको छ । त्यसमा कहिले कुनै विषयबारे व्याख्या गर्दा कहिले कुनै लाइन निर्माण गर्दा अलि बढी योगदान कसैको हुन्छ । त्यस्तो अहिले भएको पनि छ । जस्तो पार्टीभित्र केही समय अघि तीव्र चलेको अन्तरसङ्घर्षले लाइनलाई स्पष्ट पार्न सहयोग गरेकै हो । यसले सङ्गठनको पनि केन्द्रीकरण गरेको छ ।
-आˆनो नेतृत्वमा सरकार हुँदा पहिले सेना समायोजन गरेर नयाँ संविधान बनाउन चाहने एनेकपा -माओवादी) अहिले संविधान निर्माणसँगै सेना समायोजन भन्न थालेको छ नि Û त्यसको आशय के हो ?
शान्ति सम्झौता अन्तर्गत सेना समायोजन हुनुपर्छ भन्नेमा हामी स्पष्ट छौँ । हिजो हामीले सेना समायोजन संविधान निर्माणभन्दा अगाडि गर्न सकिन्छ पनि भनेका थियौँ तर अहिले नयाँ परिस्थिति निर्माण भएको छ । संविधानसभाबाट संविधान बन्न नदिने तथा संविधानसभा विघटन गर्नेसम्मका प्रतिक्रान्तिकारी षड्यन्त्र भइरहेकोले संविधान निर्माणको सुनिश्चितता नभई सेना समायोजन हुन सक्दैन । त्यसकारण संविधान निर्माण सँगसँगै सेना समायोजन हुनुपर्छ ।
- आजको परिस्थिति हेर्दा निर्धारित समयमा संविधान घोषणा सम्भव छ ?
हामी सबै राजनीतिक दल, नागरिक समाज र नेपालीलाई देशको गम्भीर एवं संवेदनशील सङ्क्रमणकालीन अवस्थालाई ध्यान दिन विशेष आग्रह गर्न चाहन्छौँ । अहिले शान्ति र संविधान निर्माण विरुद्ध गम्भीर षड्यन्त्र भइरहेको छ । त्यस्तो प्रतिक्रान्तिकारी षड्यन्त्रमा विदेशी शक्तिहरूको पनि भूमिका छ । त्यसले सबैभन्दा पहिले त्यसलाई असफल पार्न नेपाली जनताको आत्मनिर्णयको अधिकार रक्षा गर्नु जरुरी छ । यसको अर्थ नेपालको राष्ट्रिय स्वाधीनताको रक्षा गर्नु जरुरी छ । सम्पूर्ण देशभक्त, गणतन्त्रवादी शक्तिहरूलाई शान्ति र नयाँ संविधान निर्माण प्रक्रियालाई सफल पार्न तथा एकजुट हुन अपिल गर्छौँ । राष्ट्रिय सहमति अहिलेको आवश्यकता भएकाले त्यसको पक्षमा व्यापक जनदबाब सृष्टि गरे निर्धारित समयमा संविधान निर्माण सम्भव छ ।

Magh 8, 2066

मन्त्री गोपाल किराँती, कक्षा सात

मन्त्री हुन कति पढ्नुपर्ला ? नेपालको के कुरा, विश्वमै यो प्रश्नको जवाफ शायदै पाइएला । तर नयाँनेपाल निर्माणको कार्यभार काँधमा हालेको गणतन्त्र नेपालको प्रथम सरकारका एक मन्त्रीको शैक्षिक योग्यता छ - सात कक्षा । त्यसो त सबै मन्त्रीको योग्यता खोजी गरिएको छैन । पढेर पास हुन नसके छिमेकबाट सजिलै प्रमाणपत्र आयात गरी सान र मान दुवै थाप्नसक्ने प्रवृत्ति र सम्भावना अझै जीउँदोजाग्दो हुँदाहुँदै उनी भने सगर्व घोषणा गर्छन् - साथीहरूले मेरो कक्षा सातको प्रचार ब्यापक गरिदिनुपर्छ ।उनी हुन् - संस्कृति तथा राज्य पुनर्संरचना मन्त्री गोपाल किराँती । सोलुखुम्बुको सोताङ गाविस- ९ मा जन्मेका किराँतीले बुर्जुवा शिक्षा बहिस्कार गरेर होइन, गरिबीले पढ्न पाएनन् । कक्षा सात पढ्दापढ्दै दाजु र बाबुको निधन भएपछि किराँतीको पढाइमा पनि पूर्णविराम लाग्यो । जन्मले साइँलो भए पनि कर्मले जेठो बन्नुपरेपछि पढाइलाई सदाका लागि थन्क्याएर उनी लागे ट्रेकिङ मजदूरीमा ।पढाई कम भए दुई/चार कक्षा आफैाले थपेर भन्दिने माहौल छ । किराँतीले पनि थपेर भन्दिसक्थे - कक्षा दश । आखिर मन्त्रीको मार्कसिट कसले खोज्थ्यो र ? तर उनी सगर्व भन्छन्, "मेरो औपचारिक शैक्षिक डिग्री सात कक्षा मात्रै हो, त्यैपनि सर्टिफिकेट छैन" । त्यसो भए उनले किन आˆनो सात कक्षे शैक्षिक डिग्रीको प्रचार चाहे त ? "पाच/सात कक्षा मात्र पढ्न पाएका वा त्यो पनि नपाएका नेपालीको संख्या करोडौँ छ । उनीहरूलाई पनि हाम्रो संघर्षले प्रेरणा मिलोस् भनेर" स्पष्टीकरणको शैलीमा किराँतीले भने । शैक्षिक डिग्री नहुँदा वा कम हुँदा मानिसहरूमा ग्लानी र लघुताभाषले डेरा जमाउने उनको धारणा छ । विज्ञान र जनदिशालाई अख्तियार गर्न सकेमा धेरै असम्भव सम्भव पार्न सकिने उनको आत्मविश्वास छ ।औपचारिक शैक्षिक योग्यता कम भए पनि मन्त्री किराँतीको स्वाध्ययन भने निक्कै उच्च छ । औपचारिक पढाईको भोकले होला किराँतीले 'ढाकरका ढाकर' किताब पढेका छन् । संख्यै गन्ने हो भने पुगे होलान् तीनहजार, पैतीस सय । भारी लगाउने हो भने हुँदा हुन् दश ढाकर । विधामा उपन्यास र विषयवस्तुमा संघर्ष किराँतीका राजाई हुन् । कस्तो किताब मनपर्छ छ उनलाई ? 'होण्डुरसका महिलाको हृदयको आवाज' जस्ता । खााट्टी राईबस्तीमा जन्मेहुर्केका किराँतीले खस -नेपाली) बोल्नुमा पनि तिनै उपन्यासको देन छ रे ।नेकपा -माओवादी) का केन्द्रीय सदस्य किराँतीले माओवादी प्रवेशपछि भने पूरै किताब छिचोल्ने मौका पाएका छैनन् रे । "माओवादीको सदस्य हुनु अगि असाध्यै पढ्थेा । सङ्गठन पनि सानो थियो, काम पनि थोरै" - किराँती भन्छन् । २०६३ मा माओवादी शान्तिप्रक्रियामा आएपछि भने उनले तीनवटा उपन्यास पढ्न भ्याए रे ।कडा प्रकाश हेर्न नहुने समस्याले उनी टेलिभिजन हेर्दैनन् । रेडियो सुनेर अपडेट हुने बानी पारेका किराँती बीबीसी, नेपाली सेवा र रेडियो नेपालको समाचार हत्पति छुटाउँदैनन । पत्रपत्रिका सर्सती पढ्ने उनी मूल्याङ्कन मासिकको भने विज्ञापन पनि छुटाउँदैनन रे । पढ्न नपाए पनि तिथिमिति सम्झने मामिलामा भने उनी पार्टीमै गनिन्छन् । भन्छन् - आत्मरति जस्तो हुनसक्छ, पार्टीमा कामरेडहरूले तिथिमिति सम्झनेमा मेरो नाम लिने गर्नुहुन्थ्यो ।के त्यसो भए औपचारिक शिक्षा नहुँदा किराँतीलाई अˆठेरो परेको छ त ? "औपचारिक डिग्री नहुँदा 'लाइफ स्ट्याण्डर्ड' एउटा सेटमा नहुँदो रहेछ । औपचारिक डिग्रीले जीवनशैलीलाई शहरिया दुनियाामा सेट गरेको हुन्छ" किराँतीको भोगाइ छ । माओवादी कार्यकर्ताले विगतमा बुर्जुवा शिक्षा बहिस्कारका नारामा पाठशालाहरू बन्द गराएका थिए । तर किराँती भनाइ अलि बेग्लै छ - 'औपचारिक शिक्षा लिनुपर्छ तर त्यस्तो शिक्षा अरूलाई सताउन प्रयोग गरियो भने म त्यस्तो शिक्षालाई मुर्दावाद भन्छु' ।अˆठेरोको जवाफ यतिमै पूर्ण हुँदैन । नपढी राजनीतिमा लाग्दा बिगतमा हेपेर भित्तामै पुर्‍याइन्थ्यो किराँतीलाई । भोजपुर, खोटाङमा १३ वर्ष किरात स्वायत्त प्रदेश बनाउन होमिँदा धेरै किराती बुद्धिजीवीसित उनको बहस भयो । विश्वविद्यालयको ढोका टेकेका र देखेका एमाले/कााग्रेसका बुद्धिजीवी भनाउँदाले किराँतीलाई सुझाव दिन्थे रे - 'आइए/बीएसम्म पढेको भए गरि खान्थिस् होला ता मूला पााच/छ कक्षा पढेको नाथे, बरू विदेश गएर पैसा कमा, होइन भने केही गरेर बीएसम्म पढ् ।' के ती सर्टिफिकेटधारी बुद्धिजीवीको अर्ती मानेको भए गोपाल किराँती आज मन्त्री बन्थे ? 'काग कराउँदै गर्छ पिना सुक्दै गर्छ' जस्तैगरी उनले 'जानेको कुरा त गर्न पाइन्छ नि हैन Û' भन्दै राजनीति छाडेनन् । प्रतिवादमा उनले भन्ने गर्थे - 'एमए/पीएचडी गरेकाले लेख्ने 'क' पनि उही हो, मैले लेख्ने पनि उही हो । यति हो धेरै पढ्नेले राम्रो -कलात्मक) लेख्लान्, तर मैले पनि त बुझनिे त लेख्छु नि Û'संस्कृति संरक्षणको जिम्मा सम्हालेका यी मन्त्रीको किराँती संस्कृतिसँगलपक्कै गाासिएको रक्सिसँगकस्तो सम्बन्ध छ - जान्न मन लाग्यो । 'म रक्सि पिउँछुु' उनले कुराकानीलाई प्रकाशनयोग्य बनाइदिए । मन्त्री भएपछि धेरै जााड, रक्सि, वियर उपहारस्वरुप आएको उनले बताए । तर टाइफाइडले सताउँदा पिउन नपाएको धेरै समय भएको उनले थपे । 'पार्टीमा नेताहरूले लुकी-लुकी रक्सि पिउने चर्चा हुन्थ्यो । म त्यस्तो प्रवृत्तिको विरोधी थिएँ । तर मैले युद्धकालमा फर्मेसनमा कहिल्यै पिइनँ" किराँतीले प्रष्ट पारे ।त्यसो त लुकीछिपि रक्सि पिउने प्रवृत्ति विरुद्ध धाबा बोल्न नै उनलाई मन लागेको थियो रे । त्यस्तो प्रवृत्तिको भण्डाफोर गर्न उनले लेखै लेख्ने योजना बनाएका रहेछन् - कमरेडहरू म रक्सि पिउँछुु शीर्षकमा । एक/दुई जनासित सल्लाह गर्दा 'त्यस्तो नगर्नु' भन्ने सुझाव पाएपछि पनि उनले लेख लेखी छाड्ने निश्चय गरेका थिए रे । 'तर त्यहीबेला अध्यक्ष प्रचण्डले दुई पेगको 'ओपिनियन' दिनुभयो, त्यसपछि मैले लेख लेखिरहनै परेन' भ्रूणहत्यामा परेको लेखको बारेमा किराँतीले भन्नुभयो ।पितृदेखि नै रक्सिको सङ्गत गरेकाले होला, कुरा यत्तिमा सिद्धिँदैन । २०५८ तिर पार्टीमा बहस चल्यो - रक्सि नियन्त्रण कि निषेध विषयमा ? किराँती नियन्त्रणको पक्षमा हुनुहुन्थ्यो भने तत्कालीन केन्द्रीय सदस्य रवीन्द्र श्रेष्ठ निषेधको पक्षमा । बहस बढ्दै भनाभनमा ओर्लियो । "रवीन्द्रजीले मलाई 'तपाईले रक्सि पिउनुहुँदो रहेछ' भन्नुभयो, मैले 'हो, म पिउँछुु' भनेँ । उहाँले 'कम्युनिष्ट पार्टीको सदस्यले रक्सि पिउने' भनेर अनुशासनको कुरा झक्िनुभयो । मैले 'कारबाही गर्नुस्' भनेँ । 'रक्सि निषेध गरियो भने जनजातिसित लडाई हुन्छ, मैले उनीहरूको बीचमा कसरी काम गर्ने ?' प्रश्न गरेँ । पछि विवाद तत्कालीन क्रान्तिकारी जनपरिषद्का संयोजक डा. बाबुराम भट्टराईसम्म पुग्यो । डा. भट्टराईले 'गोपालजी ठीक हुनुहुन्छ, रक्सि नियन्त्रण नै माक्र्सवादसम्मत हो' भन्नुभयो" किराँती संस्कृति अङ्गाल्दाको नोकझोकको बेलीविस्तार उनले लगाए ।त्यसो भए किराँतीले कति खान्छन् त रक्सि ? "मैले खान खोज्ने त ठीकै हो तर पाहुना जाँदा नियन्त्रित हुन गाह्रो"- आˆनो 'डोज'को जानकारी र बाध्यता दुवै एकैपटक आयो । केही गरी नियन्त्रणभन्दा बाहिर भइहालेमा अपनाउने उनको सुत्र पनि छ उनको । 'पिएपछि सुतिहाल्ने । सुत्ने मेसो मिलेन भने नबोल्ने, स्रोतामात्र बन्ने' ।मन्त्रालय र पार्टी बाहेकका सार्वजनिक कार्यक्रममा नजाने घोषणा गरेका मन्त्री किराँतीको तन्दुरुस्तीको राज पनि अनौठै रहेछ । अरू कपालभाँती, जीम, योगा गर्छन् तर उनी भने तन्दुरुस्तीका लागि गाउँमा हिँड्छन् रे । "काठमाडौँमा सिकिस्त परे पनि ताप्लेजुङ, भोजपुरमा पुगेर हिँड्न थालेपछि 'पmेस' हुन्छु" तन्दुरुस्तीको रहस्यमयी पोको खोल्दै किराँतीले भने । "तर मन्त्री भएपछि गाउँमा हिँड्न नपाएर हैरान छु" किराँतीले दुखेसो पनि पोखे ।शुरुमा अलग्गै सशस्त्र संघर्ष थालेका किराँतीले त्यसअगि काठमाडौामा तीन महिना बक्सिङ सिकेका थिए रे । धेरै वर्ष सशस्त्र संघर्षमा बिताए पनि उनले अहिलेसम्म दुईपटक मात्र बन्दूक पड्काएका छन् रे । त्यो पनि भीडन्तमा होइन । "२०५३ सालमा म भूमिगत नभएकै बेला मोरङको एउटा घरमा गएको थिएँ । त्यहाँ बँदेलले बाली खाएर दुःख दिँदो रहेछ । पहिलोपल्ट त्यहीँ बँदेल धपाउन भरुवा बन्दूक पड्काएँ । पछि २०५५ सालमा 'ट्रायल' का लागि तीन राउण्ड रिवल्वर पडकाएँ" किराँतीले फेहरिस्त सुनाए ।संविधानसभा सदस्य पदलाई असाध्यै सेरेमोनियल ठान्ने किराँतीले मन्त्री पदलाई भने त्यसको ठीकविपरीत 'असाध्यै चाप र ब्यस्त' पाउनुभयो । 'मन्त्री भएपछि नियमिततामा गम्भीर उतारचढावको सामना गर्नुपरिरहेको' किराँतीको दुई महिने अनुभव छ । मन्त्री बनेपछि उनको मनमा कविताको एउटा शीर्षक फुरेको छ । 'प्रक्रियाहरूको हजार जटिलता' । "यो शीर्षकमा कवितै लेख्नुपर्छ भन्ने ठानिरहेको छु" किराँतीले भने ।मन्त्री पदको ब्यस्तताबाट यदि उनले एक दिनका लागि फुर्सद पाए भने के गर्लान् ? "कमरेड किरणसित दर्शनबारे छलफल गर्छु । बादल कमरेडसित अन्तर्राष्ट्रिय कम्युनिष्ट आन्दोलनका अन्तरविरोधबारे कुरा गर्छु । बैरागी काइँलासित साहित्य र कविता बारेमा छलफल गर्छु" किराँतीको एकदिनको योजना यतिमै सकिँदैन । उनले थपे "धर्ममा आस्था राख्ने पण्डित, गुरुहरूसित छलफल गर्न चाहन्छु यदि उनीहरूसित दिनभरि नै छलफल गर्न पाएँ भने उनीहरूलाई 'अहिलेको दुनियाँमा अध्यात्मवाद भौतिकवादको घेराबन्दीमा परिसकेको छ । भौतिकवादको अभावमा अध्यात्मवाद टिक्न सक्दैन । त्यसैले भौतिकवादको सेवामा अध्यात्मवादलाई प्रयोग गर्नुहोस्' भनेर आश्वस्त पार्ने छु " ।उनलाई मात्र एक दिन फुर्सद मिलेर भएन क्यारे । अरूलाई पनि त फुर्सद हुनुपर्‍यो नि . त्यतिबेला चाहिँ के हुँदो हो "कोही पनि भेटिएनन् भने आराम गरेर दिन बिताउने छु ।"

ऐतिहासिक १२-वुँदे

ऐतिहासिक १२-वुँदे

समझदारी-पत्र

नेपालमा लामो समयदेखि चल्दै आएको निरंकुश राजतन्त्र र लोकतन्त्र ९म्झयअचबअथ० वीचको संघर्ष आज अत्यन्त गम्भीर र नयाँ मोडमा पुगेको छ । विगत दश वर्षदेखि जारी सशस्त्र द्धन्दको अग्रगामी राजनीतिक निकासद्धारा समाधान गर्दै शान्ति स्थापना गर्नु आजको आवश्यकता भएको छ । त्यसैले निरंकुश राजतन्त्रको अन्त्य गरी पूर्ण लोकतन्त्र स्थापना गर्दै राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक सवै क्षेत्रका वर्गीय, जातीय, लिंगीय, क्षेत्रीय आदि समस्याहरुको समाधान गर्न राज्यको अग्रगामी पुनर्संरचना गर्दै पूर्ण लोकतन्त्रको अवधारणालाई कार्यान्वयन गर्नु अपरिहार्य आवश्यकता भएको छ । देशमा विद्यमान उक्त परिप्रेक्ष्य र सन्दर्भमा संसद भित्रका सात राजनीतिक दलहरु र नेकपा (माओवादी) वीच विभिन्न ढङ्गले वार्ता भई निम्न प्रकार समझदारी भएको कुरा सार्वजनिक गर्दछौं ।

समझदारी भएका वुंदाहरु

१. आज देशमा लोकतन्त्र, शान्ति, समृद्धि, सामाजिक अग्रगमन तथा स्वतन्त्र सार्वभौम नेपाल आम नेपाली जनताको प्रमुख चाहना हो । त्यसकानिम्ति प्रमुख वाधक निरंकुश राजतन्त्र हो भन्ने कुरामा हामी पूर्ण सहमत छौं । निरंकुश राजतन्त्र अन्त्य गरेर पूर्ण लोकतन्त्र स्थापना नगरेसम्म देशमा शान्ति, प्रगति र समृद्धि सम्भव छैन भन्ने हाम्रो स्पष्ट धारणा छ । त्यसैले निरंकुश राजतन्त्र विरोधी सम्पूर्ण शक्तिहरुले निरंकुश राजतन्त्रका विरुद्ध आ-आफ्ना ठाउँवाट प्रहार केन्दि्रत गर्दै देशव्यापी लोकतान्त्रिक आन्दोलनको आंधिवेहरी निर्माण गरेर निरंकुश राजतन्त्रलाई अन्त्य गरी पूर्ण लोकतन्त्र स्थापना गर्ने समझदारी भएको छ ।

२. आन्दोलनको शक्तिले संसदको पुनस्र्थापना गर्ने र त्यसको निर्णयले अधिकारसम्पन्न सर्वदलीय सरकार, माओवादीसंग वार्ता र सहमतिका आधारमा संविधान सभाको निर्वाचन गरी पूर्ण लोकतन्त्र स्थापना गरेर नै देशमा विद्यमान द्धन्दको समाधान गर्न सकिन्छ र सार्वभौमसत्ता र राजकीय सत्ता पूर्ण रुपले जनतामा स्थापित गर्न सकिन्छ भन्ने कुरामा आन्दोलनरत सात राजनीतिक दलहरु पूर्ण प्रतिवद्ध छन् । आन्दोलनरत लोकतान्त्रिक शक्तिहरुको राष्ट्रिय राजनीतिक सम्मेलन गर्ने र त्यसको निर्णयले अन्तरिम सरकार वनाई संविधान सभाको निर्वाचन गरेर उल्लेखित लक्ष्य हासिल गर्न सकिन्छ भन्ने नेकपा -माओवादी)को धारणा र प्रतिवद्धता रहेको छ । यो प्रकृयागत कार्यसूचीको विषयमा आन्दोलनरत सात राजनीतिक दल र नेकपा -माओवादी) वीचमा सम्वाद चलाउँदै जाने र साझा सहमतिको खोजी गर्ने समझदारी वनेको छ । उक्त लक्ष्य हासिल गर्न जनआन्दोलनको शक्ति नै एकमात्र विकल्प हो भन्ने कुरामा समझदारी भएको छ ।

३. देशले आज सशस्त्र द्धन्दको सकारात्मक समाधानका साथ स्थायी शान्ति स्थापनाको माग गरेको छ । त्यसैले हामी निरंकुश राजतन्त्रको अन्त्य र उक्त प्रकृयागत आधारमा आउने संविधान सभाको निर्वाचन र पूर्ण लोकतन्त्र स्थापनाको अग्रगामी राजनीतिक निकासद्धारा देशमा विद्यमान सशस्त्र द्धन्दको अन्त्य गरी स्थायी शान्ति स्थापना गर्न दृढ संकल्पित छौं । यस प्रक्रियाद्धारा शान्तिपूर्ण नयाँ राजनैतिक धारमा अघि बढ्न ने.क.पा. -माओवादी) प्रतिवद्धता व्यक्त गर्दछ । यसै सन्दर्भमा निरंकुश राजतन्त्रको अन्त्य पछि हुने संविधानसभाको निर्वाचनको क्रममा माओवादी सशस्त्र शक्ति र शाही सेनालाई संयुक्त राष्ट्र संघ वा भरपर्दो अन्तर्राष्ट्रिय सुपरिवेक्षणमा राख्ने, निर्वाचनलाई स्वतन्त्र र निष्पक्ष ढंगले सम्पन्न गर्ने र निर्वाचनको परिणामलाई स्वीकार्ने समझदारी भएको छ । वार्ता प्रक्रियामा समेत भरपर्दो अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको संलग्नतालाई हामी अपेक्षा गर्दछौं ।

४). प्रतिस्पर्धात्मक वहुदलीय शासन प्रणाली, नागरिक स्वतन्त्रता, मानव अधिकार, कानूनी राज्यको अवधारणा आदि लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यताप्रति नेकपा -माओवादी)ले आफ्नो प्रतिवद्दता प्रष्टताका साथ संस्थागत ढङ्गले सार्वजनिक गर्दै तदनुरुप आफ्ना गतिविधिहरु अघि वढाउने प्रतिवद्धता व्यक्त गरेको छ ।

५).नेकपा -माओवादी)ले सशस्त्र द्धन्दको क्रममा विस्थापित हुन पुगेका अन्य लोकतान्त्रिक पार्टीका नेता, कार्यकर्ता र जनतालाई यथास्थानमा फर्केर ससम्मान वसोवास गर्ने, उनीहरुको अन्यायपूर्ण तरिकावाट कव्जा गरिएका घरजग्गा सम्पत्ति फिर्ता गर्ने र उनीहरुलाई निर्वाध ढंगले राजनैतिक गतिविधि गर्न पाउने वातावरण तयार गर्ने प्रतिवद्धता व्यक्त गरेको छ ।

६). विगतका गल्ती कमजोरीहरुको आत्मसमीक्षा र आत्मआलोचना गर्दै भविष्यमा गल्ती कमजोरी हुन नदिन नेकपा -माओवादी)ले प्रतिवद्धता व्यक्त गरेको छ ।

७). सात राजनीतिक दलहरुले विगतमा संसद र सरकारमा छंदा भएका गल्ती कमजोरीप्रति आत्मसमीक्षा गर्दै अव त्यस्ता गल्ती कमजोरी नदोहोर्‍याउने प्रतिवद्धता व्यक्त भएको छ ।

८). शान्ति प्रक्रियालाई अघि वढाउने सन्दर्भमा मानव अधिकारका मूल्यमान्यताहरुलाई पूर्ण सम्मान गर्ने र तिनका आधारमा अघि वढ्ने तथा प्रेस स्वतन्त्रताको सम्मान गर्ने कुरा प्रतिवद्धता गरिएको छ ।

९). जनता र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई भ्रम दिने तथा राजाको निरंकुश र अवैधानिक शासनलाई वैधानिकता प्रदान गर्ने कुत्सित उद्देश्यकालागि अघि सारिएको नगरपालिकाको निर्वाचनको घोषणा र संसदको निर्वाचनको चर्चा एउटा कपटपूर्ण चाल भएकाले त्यसलाई आ-आफ्नो ढंगले सक्रिय वहिष्कार गर्ने घोषणा गर्दै त्यस्तो निवार्चनलाई असफल बनाउन आम जनतालाई आव्हान् गरिएको छ ।

१०). जनता र तिनका प्रतिनिधि राजनीतिक दलहरु नै राष्ट्रियताका वास्तविक पहरेदार हुन् । त्यसैले देशको स्वाधीनता, सार्वभौमिकता र भौगोलिक अखण्डताको रक्षा र राष्ट्रिय एकताप्रति हामीहरु प्ूर्ण रुपले प्रतिवद्ध छौं । शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वका सिद्धान्तका आधारमा संसारका सबै मुलुकहरुसंग मैत्री सम्बन्ध र छिमेकी मुलुकहरु, खास गरी भारत र चीन, संग असल छिमेकीको सम्बन्ध कायम राख्नु हामी सबैको साझा कर्तव्य हो । परन्तु आफ्नो निरंकुश र अवैधानिक शासन टिकाउन र देशभक्त जनतालाई भ्रम दिन राजा र राजावादीहरुले मण्डले राष्ट्रवादको हौवा खडा गर्ने र राजनीतिक दलहरुको देशभक्तिमाथि प्रश्नचिन्ह खडा गर्ने जुन मिथ्या प्रयास गरिरहेका छन् त्यसबाट सतर्क रहन हामी सम्पूर्ण देशभक्त जनसमुदायलाई आग्रह गर्दछौं र अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिहरु र जनसमुदायलाई नेपालको निरंकुश राजतन्त्र विरोधी लोकतान्त्रिक आन्दोलनलाई हरतरहले साथ दिन अपील गर्दछौं ।

११). लोकतन्त्र शान्ति समृद्धि, अग्रगामी सामाजिक परिवर्तन तथा देशको स्वतन्त्रता, सार्वभौमिकता र स्वाभिमानलाई केन्द्रमा राखेर भएका हाम्रा यी समझदारीका आधारमा संचालित हुने शान्तिपूर्ण जनआन्दोलनमा सक्रिय सहभागिता जनाई आन्दोलनलाई सफल बनाउन हामी नागरिक समाज, पेशागत समुदाय, जनवर्गीय संघसंगठनहरु, सवै जाति र क्षेत्रका जनता, पत्रकार जगत, वुद्धिजीवीहरु र आम नेपाली जनसमुदायमा हार्दिक आव्हान् गर्दछौं ।

१२). विगतमा दलहरुबीच भएका अनुपयुक्त व्यवहारहरुको सन्दर्भमा दल विशेषले आपत्ति जनाएका र छानवीनको माग गरेका घटनाहरुको सम्बन्धमा छानवीन गर्ने र दोषी पाइएमा दोषीलाई कार्वाही गरी सार्वजनिक रुपमा जानकारी गराउने साझा प्रतिबद्धता व्यक्त भएको छ । अब उपरान्त दलहरुबीच समस्या उत्पन्न भए सम्बन्धित तह वा नेतृत्व तहमा छलफल गरेर सम्वादको माध्यमबाट समस्याहरुको सामाधान गर्ने समझदारी भएको छ ।

नेपाली कांग्रेस सभापति गिरिजाप्रसाद कोइराला

ने.क.पा. -माओवादी) अध्यक्ष क. प्रचण्ड

नेकपा -एमाले) महासचिव माधवकुमार नेपाल

नेपाली कांग्रेस -प्रजातान्त्रिक) का.वा. सभापति गोपालमान श्रेष्ठ

जनमोर्चा, नेपाल अध्यक्ष अमिक शेरचन

नेपाल सद्भावना पार्टी -आनन्दीदेवी) उपाध्यक्ष भरतविमल यादव

संयुक्त वाममोर्चा अध्यक्ष कृष्णदास श्रेष्ठ

नेपाल मजदुर किसान पार्टी पे्रम सुवाल

२०६२-८-७

माओवादीअन्तरविरोधको अन्तरकथा

अन्तरविरोधको अन्तरकथा
विगतमा पनि भट्टराई र दाहालबीच अन्तरविरोधका थुप्रै अनुभव छन्। ०४८ सालदेखि उनीहरू एउटै पार्टीमा आबद्ध छन्। कैयौंपटक दुईबीच विचारमा घम्साघम्सी पर्‍यो। उनीहरूको दुई दशक राजनीतिक सहयात्रामा (शान्ति प्रक्रियाअघिसम्म) छ पटकसम्म मुख्य अन्तरविरोध सिर्जना भएको देखिन्छ।

१) जनमोर्चाको नेतृत्व परिवर्तन
०४६ सालको जनआन्दोलनपछि नेकपा एमालेको जनलहरमात्र बढेन, कम्युनिष्ट खेमाको मूल बिँडो उसैले समात्यो। त्यसलाई काउण्टर दिन तत्कालिन नेकपा मशालका नेताहरू दाहाल, रामबहादुर थापा, मोहन वैद्यको राजनीतिक उचाइ नै पुग्दैनथ्यो। नेकपा मसालका बाबुराम भट्टराई मोहनविक्रम सिंहसँग माथि बढ्ने संकेत नदेखेपछि ०४८ सालको एकता महाधिवेशसनले उनीसहित हरिवोल गजुरेलको एक समूह अहिलेको माओवादी माउ पार्टीमा प्रवेश गर्‍यो।

बाबुरामजस्तो बौद्धिक छवी पार्टीमा आउनु उनीहरूमा प्रतिष्ठाको विषय थियो। एकता महाधिवेशनले जनयुद्धको तयारी गर्ने नीति पारित गर्‍यो, जसमा विभिन्न केन्द्रीय नेताले भूमिगत तयारी गर्ने र भट्टराईले बाह्य मोर्चाको जिम्मेवारी सम्हाल्ने जिम्मेवारी पाए। तत्कालिन अवस्थामा पोलिट्ब्यूरो सदस्य मात्र भएका भट्टराईको बौद्धिक चर्चा-परिचर्चा ब्यापक हुन थाल्यो। उनको व्यक्तिले हेडक्वार्टर नै छायाँमा पर्ने डरले संगठनमा ल्याएर पम्फा भुषाललाई जनमोर्चाको जिम्मेवारी दिइयो। पम्फाको नेतृत्वले प्रभावकारी भूमिका खेल्न नसकेको भन्दै तत्कालिन महामन्त्री दाहालले तीन-चार महिनालगत्तै फेरि बाबुरामलाई नै पहिलेकै जिम्मेवारीमा फर्काए। यस घटनाले पार्टीभित्रै ठूलै हंगामा त मच्चिएन, तर दाहाल-भट्टराईको सम्बन्धमा पहिलोपटक तुष विजारोपण भयो।

जनयुद्ध कहाँबाट? : ०५१ सालमा जनयुद्धको खाका तयार पार्ने सवालमा पार्टीभित्र आ-आफ्नै धारणा थिए। पुरानो सत्ताको एकीकरण गोर्खाबाट भएकोले सामन्तवादको ऐतिहासिक थलोबाटै नयाँ नेपाल निर्माण थाल्नुपर्ने भट्टराईको तर्क थियो। गोर्खामा जनयुद्धको आधार नभएको जिकिर गर्दै त्ात्कालिन अवस्थामा मध्यपश्चिमका पहाडमा सिस (सिस्ने हिमाल र जलजला पहाड) अभियान थालिरहेका रामबहादुर थापाले रुकुम-रोल्पाबाट थाल्नुपर्ने औल्याए। पछि सहमति मिसमास भयो-रुकुम, रोल्पा, गोर्खा र सिन्धुलीबाट एकैचोटि आक्रमण गर्ने। यसले पनि दाहाल-भट्टराईबीच इगो कायमै राख्न थप मलजल गरेको थियो।

नेतृत्व स्थापित गराउने सवाल : ०५२ साल माघमा गोर्खाको आरूवारी बैठकले पनि दाहाल-भट्टराईबीच औपचारिक अन्तरद्वन्द्व देखियो। जनयुद्ध सुरू नहुँदै नेतृत्वलाई स्थापित गराउनुपर्ने दाहालको प्रस्ताव थियो। 'बाहिरी समाजमा बाबुराम नेता, पार्टीभित्र किरण नेता, युवातिर थापा नेता भनेर चिनिन्छ, तर त्यसमा म कहाँ पर्छु त?' दाहालले पार्टीभित्र यस्तो तर्क राख्ने गर्थे। वास्तवमा उनीभित्र बाबुरामको बौद्धिक छायाँले त्रसित भइरहेको मनोविज्ञान झल्कन्थ्यो। जनयुद्ध सुरू नहुँदै स्थापित हुने प्रश्न किन उठ्यो? त्याग, तपस्या र बलिदानको भाव जगाउनुपर्ने वेला स्थापित हुन किन खोज्नुपर्‍यो? यही सवालमा केन्द्रीय समितिमा दुई खाले मतभेद देखिए। यद्यपि, यसले पनि पार्टीभित्र चरमरूप चाहिं लिएन।

अराजकतावादको आरोप : जनयुद्ध थालेको दुई वर्षसम्म मिडिया, सहरबासी र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले जनयुद्ध र बाबुरामलाई पयार्यवाची शब्दका रूपमा चित्रित गर्न थाले। माओवादीको कुनै आक्रमण हुँदा मिडियाले बाबुरामको झुस्स दार्‍ही पालेको तस्बिर छाप्न थाल्यो। यसबाट पार्टीका महामन्त्री भन्दा बाबुराम स्थापित हुँदै गइरहेको चौथो विस्तारित बैठक कुरा उठ्यो। ०५४ सालमा भारतको फरिदावादमा सम्पन्न सो विस्तारित बैठकमा दाहालले नेतृत्वको केन्द्रीकरण गर्ने, आफ्नो तस्बिर सार्वजनिक गर्ने र हरेक लेखमा महामन्त्रीका भनाइ उद्धरण गर्नुपर्ने प्रस्ताव राखे। बाबुराम प्ाक्षधर त्यसको विपक्षीमा उभिए। उनीहरूको भनाइ थियो, कम्युनिष्टमा व्यक्ति गौण र सामुहिक नेतृत्व हुनुपर्छ। भट्टराईले त्यसैवेला मार्क्सबाट पाठ सिक्नुपर्छ भनेर लेखसमेत छपाए। त्यसले पार्टीभित्र ठूलै तरंग ल्यायो। अन्तरविरोध बाहिर सार्वजनिक गरेको भन्दै उनीमाथि 'अराजकतावाद' आरोप लगाइयो। पार्टीभित्र दर्‍हो पकड नभएकोले अर्को गुट सिर्जना गर्न सक्ने स्थितिमा थिएनन् उनी। दाहाल समूह पनि बाबुरामलाई कारबाही गरेमा जनयुद्धमा ठूलै धक्का पर्ने डरले दुबै पक्ष सम्झौंतातिर गए।
बाबुरामलाई आत्मोलचना गर्न लगाएर त्ात्काल विवादमा टालो पारियो।

सर्वसत्तावाद बन्ने खतरा : ०५७ सालमा भारतको जालान्धरमा भएको राष्ट्रिय सम्मेलनमा फेरि पुरानै विवाद नयाँ रूपमा देखा पर्‍यो। सम्मेलनले रूसी शहरी विद्रोह र चिनियाँ दीर्घकालिन जनयुद्धको फ्युजनको रूपमा नयाँ रणनीति बनाइयो, जसलाई प्रचण्डपथ नामाकरण गरियो। यही सम्मेलनले तत्कालिन महामन्त्री रहेका दाहाललाई अध्यक्ष बनाएर अझ शक्तिशाली हेडक्वार्टरको रूपमा स्थापित गरायो। यसवेला भट्टराईले रूसी कम्युनिष्ट नेता स्टालिनको ३० प्रतिशत खराब उदाहरण दिदैं पार्टी, सेना र मोर्चाको इन्चार्ज बनाउँदा स्टालिनझै तानाशाह जन्मिने खतरा औल्याए।

विवादले उत्कर्षरूप नलिदै सुल्झियो, त्यसमा ट्टराई, दाहालबीच आ-आफ्नै स्वार्थ थियो। ०५६ सालमा भट्टराईले अघि सारेका 'गाइडिङ थट अफ द पार्टी' का सबै कुरा प्रचण्डपथमा समावेश भएका थिए। उनको थेसिस अनुरूप वार्ता, गोलमेच सम्मेलन, अन्तरिम संविधान, संविधानसभा र गणतन्त्र घोषणा गर्ने बुँदाहरू उल्लेख थिए। तर दाहाल, किरण पक्षधरले त्यो अपुरो भएको भन्दै प्रचण्डपथीय दर्शनको अर्को दस्तावेज थपेर भट्टराईकै मुलभुत सिद्धान्त समेटिएको कार्यनीति पारित भयो। त्यसको नामाकरण आफ्नो नामबाट भएकोमा दाहाल खुशी नै थिए। विचार आफ्नो भएकोमा भट्टराईले चित्त बुझाए।

भारतविरूद्ध लड्ने सवाल : ०५९ सालमा समानान्तर केन्द्रीय सत्ता बनाउने तयारीका क्रममा बाबुरामलाई संयुक्त क्रान्तिकारी जनपरिषद्को संयोजक बनाइयो। 'नयाँ सत्ता' को प्रधानमन्त्री बनाए पनि त्यस अनुसार अधिकार प्रयोग गर्न नपाइएको उनको अन्तरामा तुष बाकी नै थियो। सत्ता सञ्चालनका विषयमा बाबुरामले हेडक्वार्टरसँग थुप्रै मतभेद थिए। युद्धको भीषण कारबाही चलिरहँदा भारतले किरण, सीपी गजुरेलसहित केन्द्रीय स्तरका डेढ दर्जन नेतालाई पक्राऊ गर्‍यो। यसवेलासम्म दाहाल-भट्टराई सँगसँगै भारतका विभिन्न शहरमा सेल्टर लिदै आएका थिए। भारतले हेडक्वार्टरलाई समेत थ्रेटमा राखेको महसुस गरी उनीहरू दुबै रोल्पातिर आए।

०६१ साल साउनको फुण्टिवाङ बैठकमा दाहाल-भट्टराईबीच अन्तरविरोधको उत्कर्ष रूप देखियो। हेडक्वार्टरमा १३ बुँदे फरक मत जाहेर गर्दै भट्टराई दम्पत्तिले लिखित असहमति जनाए। भट्टराईले त्यसवेलाको अन्तरद्वन्द्वलाई पुष्पलाल-केशरजंग विवादका रूपमा तुलना गरेका छन्। कम्युनिष्ट पार्टीको स्थापनाकालदेखि पुष्पलाल श्रेष्ठले नेतृत्व गरेको समूहले आन्तरिक लोकतन्त्रको प्रश्नलाई प्रधान बनाएर जानुपर्छ भन्ने तर्क दिदा उनलाई भारतपरस्तको आरोप लगाइएको थियो। पुष्पकालका समकक्षी केशरजंग रायमाझी गुटले राष्ट्रियतालाई मुख्य बनाएर जानुपर्छ भन्दा दरबारपरस्त भन्दै आएका थिए।

दाहाल-भट्टराईबीच दरबारपरस्त तथा भारतपरस्तको जुहारी चल्दाचल्दै ०६१ म्ााघ १८ को लावाङ पोलिट्ब्यूरो बैठकले बाबुराम, हिसिला र उनलाई समर्थन गरेका दीनानाथ शर्मालाई साधारण सदस्यमात्र रहनेगरि कारबाही गर्‍यो। त्यसको भोलिप्ाल्ट त्ात्कालिन राजा ज्ञानेन्द्रले 'कु' गरेर एक्लौटी सत्ता हत्याए। अघिल्लो दिन भारतलाई चिढाएर जानुहुन्न भन्नेहरू कारबाहीमा पर्नु र भोलिप्ाल्ट राजाले सत्ता लिनु संयोग मात्र थिएन। माघ महिनाभित्र गोप्य स्थानमा ज्ञानेन्द्रसँग भेटघाट गर्ने तरतम्यता मिलाइरहेका दाहालले 'माघ १९' पछि आफ्नो पुरानो रणनीतिमा १८० डिग्रीको फन्को लगाए। उनी भारतविरुद्ध लड्ने रणनीति थाती राखेर उल्टै कारबाही भोगिरहेका भट्टराईलाई कृष्णबहादुर महरासँगै दलहरूसँग सहकार्य गर्ने वातावरण तयार गर्न दिल्लीमा पठाए।

०६२ असोजको रूकुमको चुनवाङ बैठक फ्युजनको कार्यनीति ल्यायो, जसमा भट्टराईले उठाउँदै आएको लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको नारा दाहालले अप्नाए भने र भट्टराईले हेडक्वार्टरलाई सम्पूर्ण अधिकार दिन राजी भए। यही वेला दाहालले भट्टराई वा आफूमध्ये एक मात्र नभए क्रान्ति अपुरो हुने अभिव्यक्ति दिएका थिए। लगत्तै भारतको मध्यस्ततामा सात राजनीतिक दलहरूसँग १२ बुँदे सहमति भयो। त्यसको पृष्ठभूमिमा 'जनआन्दोलन २' र वृहत शान्तिसम्झौंता भएको हो।


शान्ति सहकार्यको दिनहरू
०६३ असार २ मा बालुवाटारमा पहिलोपटक सार्वजनिक भएका दाहाल र भट्टराईले एउटै खरानी रंगको पोशाक लगाएर फरक सन्देश दिन खोजेका थिए। चुस्स परेको बाक्लो दार्‍ही पाल्ने बाबुराम वालुवाटारमा सफाचट देखिए। शान्तिसम्झौंता नहुँदै उनीहरू भक्तपुर गेष्टहाउसदेखि ठमेलस्थित होटेलसम्म एउटै छानोमा बास हुन्थ्यो। नयाँ बजारमा हेडक्वार्टरको स्थायी बसोबास गर्दा झन्डै आठ महिनासम्म बाबुराम तल्लो तलमा बस्थे भने दाहाल त्योभन्दा माथिल्लो तलामा। उनीहरूबीच बढ्दो हिमचिम देखेर पार्टीभित्रै टिकाटिप्पणीसमेत हुन थाल्यो। सरकारले दाहाललाई सशस्त्र प्रहरीको सुरक्षा दिएपछि स्थान अभावको कारण एकान्तकुनास्थित वर्षमान पुन बस्दै आएको एक फ्लाइटमा बाबुराम बसाइ सरेका हुन्।

द्वन्द्वकालदेखि शान्तिप्रक्रियासम्म आइपुग्दा अन्तरविरोध र आन्तरिक समीकरणको गुटउपगुटमा धेरै फेरबदल भइसकेको थियो। लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको लाइन लिएकै कारण भारतपरस्तको आरोप खेपेका भट्टराईको लाइनलाई शान्तिप्रक्रियामा आएपछि दाहालले मुख्य प्रवर्तक भइ ब्याख्या गरिरहे। जनयुद्धको लाइन छोडेर दक्षिणपन्थीतिर पार्टी गइरहेको किरण पक्षधरको आरोपचाहिं अध्यक्षको हैसियतले दाहालले खण्डन गर्थे। पछिल्लो तीन वर्षयता बाबुरामचाहिं पार्टीभित्रको द्वन्द्वमा मौन नै थिए। ०६४ साउनमा भएको पाँचौ विस्तारित बैठकमा भट्टराईल्ो 'अनसिन' रहेर दाहाललाई सघाएका थिए।

संविधानसभाको चुनावलगत्तै माओवादीको बहुमत आएपछि पार्टीभित्र प्रधानमन्त्री को बन्ने भन्नेरबारेमा बहस सुरू भयो। सामान्यतया कम्युनिष्ट पार्टीभित्र मोर्चाको अध्यक्ष जसले गर्छ, उही प्रधानमन्त्री हुने चलन हुन्छ, अध्यक्षले पार्टी सञ्चालन गर्छन्। त्यसमाथि, ०६० सालमा माओवादीले एक्काइसौं शताब्दीको प्रजातान्त्र नामक दस्तावेज ल्याएर पार्टीको मुल नेतृत्व सत्तामा नजाने घोषणा गरेको थियो। तर दाहाल प्रधानमन्त्री भइछाडे। बाबुरामलाई उप प्रधानमन्त्री बनाउने भनिएकोमा उनलाई बामदेवपछि मात्र बरियताक्रममा राखियो। जनसत्ताको प्रधानमन्त्री भनेर चिनाइएका बाबुरामलाई अर्थमन्त्रीमा सीमित गराइयो।

०६५ मंसिरको राष्ट्रिय भेलासम्म आइपुग्दा दाहालको पार्टी अध्यक्ष पद नै डगमगायो। २० वर्षे इतिहासमा दाहालविरुद्ध कार्यकर्ताले औला तेर्साएको त्यो पहिलोपटक थियो। दाहालले प्रस्तुत गरेको दस्तावेजलाई संशोधनसहित पारित भएपछि उनले नचाहँदा-नचाहँदै जनविद्रोहको लाइन पारित गर्नुपर्‍यो। प्रधानमन्त्री भएका वेला भारतविरोधी लाइन पारित हुँदा भारत सरकार दाहालप्रति संशकित भएको थियो। पार्टीभित्र खबरदारीको औला तेर्सिएपछि दाहालले एकता केन्द्र मसालका नारायणकाजी श्रेष्ठ समूहसँग एकता गरे, यसमा बाबुरामको खासै आपत्ति थिएन। कम्युनिष्टहरूको एउटै केन्द्र बन्नुपर्छ भन्ने उनको भनाइ थियो।

सत्तामा रहँदा दाहाल अभिव्यक्ति अलोकप्रीय हुदै गए तर उनको तुलनामा बाबुरामचाहिं सफल मन्त्रीका रुपमा चिनिए। सत्ताबाट राजिनामा दिएलगत्तै बसेको केन्द्रीय समितिको बैठकमा दाहालले आफू अब भावी प्रधानमन्त्री नबन्ने घोषणा गरेका थिए। त्यही वेला माधवकुमार नेपाललाई २२ दलले समर्थन दिए, उनीविरूद्ध कसलाई प्रधानमन्त्रीको उम्मेद्धवार उठाउने भन्नेबारेमा माओवादीभित्रै तुषको आगो सल्किसकेको थियो। यसवेला बाबुरामलाई प्रतिष्पर्धी उम्मेद्धवार बनाउनुपर्ने एकथरीले आवाज उठाए भने अर्कोथरिले माधव नेपालका विरुद्ध झक्कु सुवेधीलाई मजाकको पात्रको रुपमा उम्मेद्धवारी दिनुपर्ने तर्क गरे। अन्ततः माओवादीले प्रधानमन्त्रीको उम्मेद्धवारी दिएन। बाबुरामलाई प्रतिद्धन्द्धी उम्मेदवारी बनाएको भए भावी प्रधानमन्त्री उनैलाई बनाउनुपर्ने नैतिक दबाब पर्ने भएकोले दाहालले उम्मेद्धवारी नदिएका हुन्।

विवादले कस्तो रूप लेला?
आफूविरूद्ध म्याकियाभेली चाणक्य चाल अप्नाएको भट्टराईको गुनासो छ। त्यो भनेको ठूलो अन्तरविरोधले सानो अन्तरविरोधलाई 'मिनिमाइज' गर्ने षडयन्त्र हो। दाहालले यसअघिका अन्तरविरोधका वेला बाह्य ठूलो समस्या सिर्जना गरेर अब हामी मिल्नुपर्छ भन्ने दबाब दिइ विवाद थामथुम पार्ने गरिरहेका थिए। बाबुरामले यसलाई आफू नबोल्ने सहने बानीको बेफाइदा उठाएको आरोप लगाएका छन्।

शान्तिप्रक्रियामा आफ्नो लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको लाइन समातिरहेकाले उनले नेतृत्वमा दाहाल नै हुनुपर्न भन्दै धारणा राख्दै आएका छन्। 'अध्यक्षमा बहिरमुर्खी स्वभाव छ, ममा अन्तरमुखी ', उनले अन्तर्वार्तामा पनि पटकपटक भनेका छन्, 'हामीहरु बीचको सही फ्युजनले जनयुद्ध यहाँसम्म आइपुगेको हो। उहाँले सही नेतृत्व दिएर, मैले पुरक प्रचण्डको काम गरे।'

माओवादीभित्र बौद्धिक छवी देखाउने, विद्यार्थी, शिक्षक जमातमा आर्दश व्यक्ति चिनाउनेक्रममा भट्टराईको नाम अग्रेणी आउँछ। पार्टीभित्र उनी 'एक्सपर्ट' को रूपमा गनिन्छन् तर युद्धमा प्रत्यक्ष कमाण्ड नगरेको, प्यारासुट जम्प गर्दै राजनीतिमा आएको भन्नेहरू पनि कम छैनन्। माओवादीमा युद्धमा लागेका समूहलाई 'रेड' भन्ने गरिन्छ। दाहाल पक्षधरले आफूलाई रेडको रूपमा चिनाउन चाहन्छन्। यही रेड र एक्सपर्टबीचको अन्तरसंघर्ष पनि हो, दाहाल-भट्टराईको द्वन्द्व।

सत्ता समिकरणको नयाँ स्वरूप चलिरहँदा एकाएक बाबुरामलाई भारतीय एजेण्टकै रूपमा दाहालले आरोप लगाए। गणतन्त्रअघिसम्म कांग्रेसमा कुनै नेतालाई आरोप लगाउनु परेमा दरबारिया भनिन्थ्यो भने कम्युनिष्टमा अझै मन नपर्ने मान्छेलाई भारतपरस्त वा 'जासुस' को पगरी गुथाउने चलन छ।
के दाहालले त्यसै चाल अनुरूप अभिव्यक्ति दिएका हुन् त? २०२६ साले एसएसलीको एकै ब्याजे दाहाल-भट्टराईबीचको यो लडाइँको छिनोफानो आगामी फागुनमा हुने भनिएको केन्द्रीय समितिको विस्तारित बैठकमा हुने पक्का छ। कतै भट्टराईले भनेझैं यो विवादमा पनि म्याकियाभेली चाणक्य नीति नै प्रयोग होला? यसको परिणाम हेर्न अझै दुई महिना कुर्नुपर्नेछ।